ئەمڕۆ هەردوو تیمی گۆیژە بپارێزە و دەستەی داکۆکیکردن لە سروشت و موڵکی سلێمانی کە لە كۆمەڵێك چالاكوانی مەدەنی و رۆژنامەنوس پێكهاتوون، سەبارەت بە پرسی ژینگە و پێشێلکارییە ژینگەییەکان لە شاری سلێمانی، لەگەڵ عومەر سەید عەلی کە بە کەسی یەکەمی حزبی گۆڕان دادەنرێت کۆبوونەوە و بڕیارە سەردانەکەیان لە ڕۆژانی داهاتووشدا لەسەر هەمان بابەت، لەگەڵ لایەن و بەرپرسانی دیکەی هەرێمدا بەردەوامی پێبدەن. 

هەریەک لە تیمی گۆیژە بپارێزە و دەستەی داکۆکیکردن لە سروشت و موڵکی سلێمانی، ئەمڕۆ چوارشەممە ١٨ی ئەیلولی ٢٠٢٤ دوای سەردانیکردنیان بۆ لای عومەر سەید عەلی کە بە کەسی یەکەمی بزوتنەوەی گۆڕان دادەنرێت، سەبارەت بە راگرتنی پێشێلکارییە ژینگەییەکان، لە بەیاننامەیەکدا ڕایانگەیاند" ئەم دۆخە خراپەی ژینگەی کوردستان بە کارەساتێکی گەورە لەسەر ئاستی عێراقیش دادەنرێت، چونکە کوردستانی عێراق زیاتر لە٩٠%ی دارستانەکانی عێراق پێکدەهێنێت، لە کاتێکداعێراق خۆی بەهۆی گۆڕانکاریەکانی کەشوهەواوە دەناڵێنێت و یەکێکە لە ریزبەندی پێشەوەی ئەو وڵاتانەی هەڕەشەی بەبیابانبوونی لەسەرە". 

دەشڵێن" کەمبوونەوەی ناوچەی سەوزایی لە هەرێمی کوردستان و بە تەواوی تێکچوونی ژینگەکەی، ئاڵنگارییەکی هێندە گەورەیە کە هیچی کەمتر نییە لە ئەڵنگارییە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەکان کە رووبەڕووی هەرێم بوونەتەوە". 

لە بەیاننامەکەدا ئەوەش هاتووە" جێگای داخە حوکمڕانانی کوردستان هیچ دووربینی و بەرنامەیەکیان نییە بۆ رووبەڕوبوونەوەی ئەم دۆخە مەترسیدارە کە ئەگەر هەنگاو بە ئاراستەی چارەسەرکردندا نەنێن، لە ئایندەدا چەندان ئاکامی مەترسیدارتری لێدەکەوێتەوە وەک کۆچ و جەنگ و مەترسی برسێتی کە هەڕەشەی جدی دروستدەکەن لەسەرنەتەوەکەمان بەتایبەتی لەسەر ئاستی دیموگرافی، وەک نەتەوەیەکی خاوەن نیشتمان کە بە دەیان هەزار ساڵە وەک گەلێکی رەسەن لەم ناوچەیەدا دەژی". 

هەروەها هەردوو تیمی گۆیژە بپارێزە و دەستەی داکۆیکردن لە سروشت و موڵکی سلێمانی، لە بەشێکی دیکەی ڕاگەیەندراوەکەدا داوا لە عومەر سەید عەلی دەکەن کە" وەک لایەنێکی بەشدار لە حکومەت، جگە لە پۆستەکان لەسەر ئاستی هەرێم، لەسەر ئاستی پارێزگاکەش چەندان پۆستتان هەیە، کە دەورتان هەبێت هەرچی پرۆژەیە کە لە ئێستادا لە کاردان لە بناری گۆیژە رابگیرێت، هاوکات پەرژینێکی بە تەلبەند لە بەشی خواری بناری چیای گۆیژەوە دروستبکرێت، رێگاش نەدرێت لە ئێستا و ئایندەدا لەو ناوچەیەی کە بەپێی ماستەر پلانی سلێمانی (ناوچەی پارێزراو) ناوزەد کراون، هیچ کۆمپانیا و کەسێکی دەستڕۆشتوو سەرپێچی بکات". 

لەبارەی دەرئەنجامی تێکدانی ژینگەی سروشتی چیای گۆیژە، هەردوو تیمەکە هۆشداری دەدان و دەڵێن" تێکدانی چیای گۆیژە دەبێتە هۆی گەرمبوونی شار و کەمبوونەوەی ئاوی سەر زەوی و ژێر زەوی سلێمانی‌ و،  پیسبوونی ھەوای شار و کەمبوونەوەی سەوزایی، هاوکات لە وەرزی زستان و بەهاریشدا ئەگەری زۆرە لە بە کۆنکرێتکردنی دامێنیچیای گۆیژە ببێتە مایەی دروستبوونی لافاو، چونکە خاک و خۆڵی چیاکە ھۆکارن بۆ ھەڵمژینی رێژەی زۆری ئاوی باراناو". 

دەشڵێن" لەبەردەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانداین داوا دەکەین لەم هەڵمەتی هەڵبژاردنەدا گرنگی زۆر بدرێت بە پرسی ژینگە و ئەو مەترسیانەی لەسەر ژینگەی کوردستان هەیە، بۆئەوەی ئەم هەڵمەتی هەڵبژاردنە بکەینە دەرفەتێک و کەمپینێک بۆ هۆشیارکردنەوەی هاوڵاتیان بەرامبەر پرسی ژینگە و چۆنێتی گرنگی پێدان و پاراستنی، چونکە بەبۆچوونی ئێمە پرسی ژینگە پرسێکی سەرجەم کۆمەڵگایە بە هاوڵاتی و رێکخراوە و دامەزراوەکانیەوە تا دەسەڵاتی سیاسی حوکمڕان". 

هەڵبژاردن هەوڵێکە بۆ راگرتنی پێشێلکارییە ژینگەییەکان

...........

بۆ بەڕێز : عومەر سەید عەلی 

ناوچوون کە رووپێوی زەویەکە زیاتر لە ٦٠٠ هەزار هێکتارە کە دەکاتە (٢.٥ ملیۆن دۆنم) لە دارستانەکانی هەرێمی کوردستان. بە شێوەیەکی گشتی دۆخی ژینگەی عێراق و لە نێویشیدا کوردستان دۆخێکی باش نییە و رۆژ بە رۆژ بەرەو خراپتر دەڕوات، بەپێی ئاماری رێکخراوی جیهانی خۆراک ((WFP لەنێوان ساڵانی ١٩٥٠ بۆ ٢٠١٥ بە نزیکی لە ٥٠% ی دراستان و ناوچەی سەوزایەکانی کوردستانی عێراق.

ئەم دۆخە خراپەی ژینگەی کوردستان بە کارەساتێکی گەورە لەسەر ئاستی عێراقیش دادەنرێت، چونکە کوردستانی عێراق زیاتر لە٩٠%ی دارستانەکانی عێراق پێکدەهێنێت، لە کاتێکداعێراق خۆی بەهۆی گۆڕانکاریەکانی کەشوهەواوە دەناڵێنێت و یەکێکە لە ریزبەندی پێشەوەی ئەو وڵاتانەی هەڕەشەی بەبیابانبوونی لەسەرە.

جگە لە گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا، چەندین هۆکاری دی لە پشت ئەو کارەساتەوەن، لەوانە چالاکییە مرۆییەکان: وەک ئاوەدانکردنەوەی بێ سەروبەری شارەکان و کەمکردنەوەی سەوزایی چواردەوری شارەکان و بڕینەوەی دارەکان و ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکان، ئۆپەراسیۆنە سەربازییە فراوانەکانی تورکیاش یەکێکە لە هۆکارەکانی تر.

کەمبوونەوەی ناوچەی سەوزایی لە هەرێمی کوردستان و بە تەواوی تێکچوونی ژینگەکەی، ئاڵنگارییەکی هێندە گەورەیە کە هیچی کەمتر نییە لە ئەڵنگارییە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەکان کە رووبەڕووی هەرێم بوونەتەوە، بەڵام جێگای داخە حوکمڕانانی کوردستان هیچ دووربینی و بەرنامەیەکیان نییە بۆ رووبەڕوبوونەوەی ئەم دۆخە مەترسیدارە کە ئەگەر هەنگاو بە ئاراستەی چارەسەرکردندا نەنێن، لە ئایندەدا چەندان ئاکامی مەترسیدارتری لێدەکەوێتەوە وەک کۆچ و جەنگ و مەترسی برسێتی کە هەڕەشەی جدی دروستدەکەن لەسەرنەتەوەکەمان بەتایبەتی لەسەر ئاستی دیموگرافی، وەک نەتەوەیەکی خاوەن نیشتمان کە بە دەیان هەزار ساڵە وەک گەلێکی رەسەن لەم ناوچەیەدا دەژی.

ئەوەی تایبەتیشە بە پارێزگای سلێمانی ژینگەو کەلتوری ئەم پارێزگایە لە چەندان شوێن و بەشێوازی جیاواز رووبەڕووی هەڕەشەی جدی بۆتەوە، گەورەترین هەڕەشەش لەلایەن کۆمپانیا وەبەرهەمهێنەکان و کۆمپانیا حزبییەکان کە لەژێر چەتری ئەم دەسەڵاتە دەپارێزرێن و هەمیشە وەک " دوانەیەکی تەواوکەری یەکتری " دەردەکەون.

ئەم ئاوێتەیە لە کۆمپانیاو دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسن لە شێواندنی سروشت و ژینگەی شارەکە، دەمانەوێت بە راشکاوانە ئاماژە بۆ ئەوە بکەین کە لەم شارەدا کارێکی جدی و هەمەلایەنە لە رێگای حکومەتی خۆجێیەوە کە خۆی لە شارەوانی و وەبەرههێنان و پلاندانانی شارەکەدا بە "موبارەکە"ی پارێزگاری سلێمانی و لەژێر ڕێنومایی مەکتەبی جێگری سەرۆک وەزیراندا دەکرێت، ئامانجیش لەم هێرشە وەشاندنی گورزێکی کوشندەیە لە سروشتی چیای گۆیژەو ئەزمەڕ و تێکدانی ژینگەی پارێزگاکە بە شێوەیەکی گشتی.

شێواندنی ژینگەی چیای گۆیژە و ئەزمەڕ و سەرچاوە ئاوییەکانی بۆ هاونیشتمانیانی سلێمانی بە تەنها پرسێکی ژینگەیی نییە، بەڵکو پرسێکی کەلتوریشە، هەرچی لەسەر ئاستی ژینگەییە ئەو بیناسازییەی لە بناری چیاکەدا دەکرێت هیچ بنەمایەکی زانستی نییە و کارێکی هەڕەمەکییەو لە بەرژەوەندی هاوڵاتیانی شارەکەدا نییە، لەسەر ئاستی کەلتوریش، گۆیژە بەشێکە لە کەلتوری شارەکەو ئەدیب و نوسەرو هونەرمەندەکانی، شێواندنی ئەم چیایە سڕینەوەی بەشێکی بەرچاوە لە داهێنانە ئەدەبی و هونەریەکانی شارەکە. 

 لەسۆنگەی دڵسۆزیمانەوە بۆ ژینگەو کەلتوری پارێزگاکانی هەرێم بەگشتی و سلێمانی بەتایبەتی:

یەکەم: داوا لە بەڕێزتان دەکەین وەک لایەنێکی بەشداری حکومەت کە جگە لە پۆستەکان لەسەر ئاستی هەرێم، لەسەرئاستی پارێزگاکەش چەندان پۆستتان هەیە، کە دەورتان هەبێت هەرچی پرۆژەیە کە لە ئێستادا لە کاردان لە بناری گۆیژە رابگیرێت، هاوکات پەرژینێکی بە تەلبەند لە بەشی خواری بناری چیای گۆیژەوە دروستبکرێت، رێگاش نەدرێت لە ئێستاو ئایندەدا لەو ناوچەیەی کە بەپێی ماستەر پلانی سلێمانی " ناوچەی پارێزراو " ناوزەد کراون، هیچ کۆمپانیا و کەسێکی دەستڕۆشتوو سەرپێچی بکات و یەکەی نیشتەجێبوون، یان هەر پرۆژەیەکی تری وەبەرهێنان و خانووی تێدا  دروستبکرێت، بەڵکو ئەم ناوچە سروشتیانە وەک موڵکێکی گشتی تەماشابکرێت و هەر پرۆژەیەک گەر گەشتیاریش بێت لە ئایندەدا تیایدا ئەنجامبدرێت، لەبەر رۆشنانیی پلانێکی زانستی کە نەخشەو رەنگڕێژی لەلایەن ناوەندەکانی زانکۆکانی کوردستان و پسپۆرانی ئەو بوارەوە بۆ بکێشرێت، نەک وەک ئێستا تەنها وەک کەرەسەیەک بۆ قەبەکردنی سەرمایەی کۆمپانیاکان و حزبە دەسەڵاتدارەکان تەماشای بکرێت.

ئەوە لە کاتێکدایە کە دەرئەنجامی تێکدانی ژینگەی سروشتی چیای گۆیژە، دەبێتەهۆی گەرمبوونی شار و کەمبوونەوەی ئاوی سەرزەوی و ژێرزەوی سلێمانی‌و،  پیسبوونی ھەوای شار و کەمبوونەوەی سەوزایی. هاوکات لە وەرزی زستان و بەهاریشدا ئەگەری زۆرە لە بە کۆنکرێتکردنی دامێنیچیای گۆیژە ببێتە مایەی دروستبوونی لافاو، چونکە خاک و خۆڵی چیاکە  ھۆکارن بۆ ھەڵمژینی رێژەی زۆری ئاوی باراناو.

دووەم: ئێمە لەبەردەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانداین داوا دەکەین لەم هەڵمەتی هەڵبژاردنەدا گرنگی زۆر بدرێت بە پرسی ژینگەو ئەو مەترسیانەی لەسەر ژینگەی کوردستان هەیە، بۆئەوەی ئەم هەڵمەتی هەڵبژاردنە بکەینە دەرفەتێک و کەمپینێک بۆ هۆشیارکردنەوەی هاوڵاتیان بەرامبەر پرسی ژینگەو چۆنێتی گرنگی پێدان و پاراستنی، چونکە بەبۆچوونی ئێمە پرسی ژینگە پرسێکی سەرجەم کۆمەڵگایە بە هاوڵاتی و رێکخراوەو دامەزراوەکانیەوە تا دەسەڵاتی سیاسی حوکمڕان.

سێهەم: وەک لایەنێکی بەرپرس وبەشداربووی کابینەکانی حکومەت لە هەرێمدا، داوا دەکەین لەئایندەداکە یاسای ژینگەی ژمارە (٨)ی ساڵی ٢٠٠٨ تایبەت بە پاراستن و چاککردنی ژینگە لە هەرێمی کوردستان – عێراق، ببێتە یەکێک لە خاڵە لە پێشینەکانی هەر بەشدارییەکتان لە کابینەی نوێی حکومەتی هەرێم و کاری جدی بکەن بۆ جێبەجێکردن و دابیکردنی  سەرجەم پێداویستیی و میکانیزمەکانی ئەو یاسایە، لەسەر ئاستی پەرلەمانیش بەدواداچوون بۆ پرسی ژینگە بکرێتە پرسێکی بەردەوام.

تێبینی:

بۆ هەر تەوەرێک لەم تەوەرانە هەردوو دەستەکەمان کەسانی پسپۆری ئەو بوارەی هەیەو دەتوانن لە کۆبوونەوەی تایبەتدا زانیاری وردترتان بخەنە بەردەست.

تیمی گۆیژە بپارێزە

دەستەی داکۆیکردن لە سروشت و موڵکی سلێمانی

١٨ ی ئەیلولی ٢٠٢٤