"سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی" لە نوێترین ڕاپۆرتی خۆیدا لە نیسانی ٢٠٢٦ لەژێر ناونیشانی "بنبەستی سیاسی لە هەرێمی کوردستان؛ بژاردە و لێکەوتنەکان" هۆشداری دەدات کە هەرێمی کوردستان دوای هەڵبژاردنی ٢٠٢٤ کەوتووەتە ناو قەیرانێکی قووڵی سیاسی و دەستوورییەوە.
ئەم توێژینەوەیە لەلایەن گرووپێک ئەکادیمی و توێژەری نزیک لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (د. یوسف گۆران - ئەندامی مەکتەبی سیاسی، لەگەڵ د. عابد خالد، د. فاروق عەبدول و د. جەلیل عومەر - مامۆستایانی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی سلێمانی) ئامادەکراوە. توێژەران هۆشداری دەدەن کە بەردەوامیی ئەم دۆخە، شەرعییەتی دامەزراوەکانی هەرێمی لای بەغدا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی خستووەتە ژێر پرسیارەوە.
چوار بژاردە لەبەردەم پاشەڕۆژی هەرێمی کوردستاندا
توێژینەوەکە چوار سیناریۆی جیاواز بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بنبەستی سیاسیی ئێستادا دەخاتە ڕوو:
1. پێکهێنانی حکومەت بە سازان: سروشتیترین ڕێگەیە کە تێیدا پارتی، یەکێتی و هێزە براوەکان لەسەر دابەشکردنی پۆستە باڵاکان (سەرۆکایەتی پەرلەمان، هەرێم و ئەنجوومەنی وەزیران) ڕێکبکەون؛ بەڵام ئەمە پێویستی بە تێپەڕاندنی "عینادی سیاسی" هەیە.
2. هەڵبژاردنی پێشوەختە: بژاردەیەکی دەستوورییە لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانەوە، بەڵام تێچوویەکی زۆری هەیە و هیچ گرەنتییەک نییە نەخشەی سیاسی بگۆڕێت، بگرە دۆخەکە دەخاتەوە ناو هەمان چەرخە.
3. پەنابردن بۆ دادگای فیدراڵی: بژاردەیەکی نەخوازراوە، چونکە دەرگا بۆ دەستوەردانی زیاتری بەغدا دەکاتەوە و مەترسیی ئەوەی هەیە پۆست و هەنگاوەکانی حکومەتی کاربەڕێکەر بە "نایاسایی" بناسرێن.
4. سیستمی دوو ئیدارەیی یاسایی: وەک بەدیلێک بۆ کۆتاییهێنان بە "ناعەدالەتی لە دابەشکردنی داهات" پێشنیاز کراوە. مۆدێلەکە دەڵێت هەرێم ببێتە دوو ناوچەی ئۆتۆنۆمی (هەولێر-دهۆک و سلێمانی-هەڵەبجە) و شارۆچکەی هەولێریش وەک پایتەخت ببێتە ناوچەیەکی سەربەخۆی سێیەم.
لاوازبوونی پێگەی هەرێم بەرامبەر بەغدا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی
بەپێی ڕاپۆرتەکە، دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت بۆ زیاتر لە ساڵ و نیوێک، وایکردووە بەغدا وەک دەرفەتێک سەیری دۆخەکە بکات بۆ سنووردارکردنی سەربەخۆیی هەرێم. ئێستا ناوەند وەک "ئیدارەیەکی ماوەبەسەرچوو" مامەڵە لەگەڵ هەولێر دەکات، ئەمەش هۆکار بووە کە هەرێم زۆربەی دەسەڵاتەکانی لە دۆسیەی نەوت، گومرگ و دەروازە سنوورییەکاندا لەدەست بدات.
هاوکات لەسەر ئاستی جیهانیش، درێژەکێشانی ئەم بنبەستە دەبێتە هۆی ئەوەی وڵاتان چیدی وەک قەوارەیەکی دەستووری و شەرعی سەیری دامەزراوەکانی هەرێم نەکەن، ئەمەش پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان کەم دەکاتەوە.
لە دوو ئیدارەیی حزبییەوە بۆ یاسایی (لامەرکەزیی سیاسی)
توێژینەوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە ئێستا "دوو ئیدارەیی دیفاکتۆ و حزبی" هەیە کە تێیدا زۆنی زەرد گەشەی زیاتری کردووە و زۆنی سەوز پەراوێز خراوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەمە، دوو مۆدێلی لامەرکەزی پێشنیاز دەکات:
مۆدێلی یەکەم: لامەرکەزییەکی ئیداری و دارایی فراوان کە تێیدا سلێمانی و هەولێر دەسەڵاتی تەواوی ئەمنی و داراییان هەبێت بەبێ گەڕانەوە بۆ پایتەخت.
مۆدێلی دووەم: دروستکردنی دوو پەرلەمان و دوو ئەنجوومەنی وەزیرانی بچووک بۆ کاروباری ناوخۆیی هەر زۆنێک، بە جۆرێک تەنیا پرسە دیپلۆماسی و نیشتمانییەکان لە هەولێر بمێننەوە.
ئارێز عەبدوڵڵا: ئەمە پرۆژەی فەرمی یەکێتی نییە
لە کاردانەوەیەکدا سەبارەت بەم لێکۆڵینەوەیە، سیاسەتڤان ئارێز عەبدوڵڵا ڕایگەیاند کە ئەمە ڕای فەرمی یەکێتی نییە، بەڵکو هەوڵ و گەڕانی چەند توێژەرێکە بۆ چارەسەر. هۆشداریش دەدات کە "لە ژێر سایەی دوو ئیدارەییدا شتێک بە ناوی هەرێمی کوردستان نامێنێت و بێ هێز دەبێت."
ناوبراو دەڵێت: "لە هەردوولا (پارتی و یەکێتی) ئاراستەی دابەشکردنی هەرێم هەیە، بەڵام پارتی بە کردەوە دەیکات و ئەوەی یەکێتی کاردانەوەیە. کردەوەکانی پارتی یەکێتی هان دەدات بەو ئاراستەیەدا بڕوات." لە لایەکی دیکەوە ئارێز عەبدوڵڵا بژارەی هەڵبژاردنی پێشوەختە ڕەت دەکاتەوە و پێی وایە کێشەکان قووڵتر دەکاتەوە و دۆخەکە ناگۆڕێت.
دەرەنجام
توێژینەوەکە جەخت دەکاتەوە کە پێکهێنانی حکومەت لەسەر بنەمای شەراکەتی ڕاستەقینە باشترین ڕێگەیە، بەڵام ئەگەر عینادی سیاسی بەردەوام بێت، گۆڕینی هەرێم بۆ دوو ناوچەی ئۆتۆنۆمیی یاسایی دەبێتە "بەدیلێکی ناچاری" بۆ ڕێگریکردن لە لێکترازانی توند و پاراستنی بەرژەوەندیی ناوچەکان.