کۆنفرانسی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان یان کۆنفرانسی لایەنەكان (COP28)
بەشی سێیەم
ئامادەكردنی: نامۆ شەریف مەجید
دیدێكی گەشبینانە
رۆژی 12-12-2023 ئیمارات کۆتایی بە میوانداریکردنی بیست و هەشتەمین دانیشتنی کۆنفرانسی لایەنەکانی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گۆڕانی کەشوهەوا (COP28) هێنا، کە 13 ڕۆژی خایاند، دوای دانیشتنێکی مێژوویی کە لەو ماوەیەدا سەرکەوتوو بوو لە دانانی ستانداردی نوێ لە هەنگاونان بۆ چارەسەركردنی گرفتی کەشوهەوا.
کۆنفرانسی (COP28) سەرکەوتوو بوو لە شکاندنی بنبەستی کردەوەی کەشوهەوا و گەیشتن بە کۆدەنگی لە نێوان دەوڵەتان لەسەر ژمارەیەکی زۆر لە پرسە سەرەکییەکان کە بۆ ماوەیەکی زۆر لە کۆنفرانسەکانی پێشوودا چارەسەر نەکرابوون، ئێستا چاوی جیهان ڕوو لە دانیشتنەکانی داهاتوو دەکات بۆ بنیاتنانی ئەو یەکگرتنەی کە لە ئیمارات بەدەست هاتووە.
COP28 دەستکەوتگەلێكی تۆمارکردووە کە میراتێکی مێژوویی پێکدەهێنن لە کردەوەی جددی کەشوهەوادا. لە دیارترین سەرکەوتنەکانی بریتین لە:
1- لە پێنج ڕۆژی یەکەمیدا زیاتر لە 83 ملیار دۆلاری کۆکردەوە، وەك دەستپێكی قۆناغێکی نوێی کردەوەی کەشوهەوا.
2. ئاشكراكردنی کۆمەڵێک ڕاگەیاندن و بەڵێنی نوێ، لەوانە گواستنەوە بۆ سیستەمی خۆراکی بەردەوام و بەیاننامەکانی COP28 سەبارەت بە تەندروستی و وزەی نوێبووەوە و کارایی وزەو دەستپێشخەرییەکانی کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی لە پیشەسازییە قورسەكان.
3. دەرکردنی 11 بەڵێننامە و بەیاننامەی پشتیوانی جۆراوجۆر.
4- ڕێککەوتنێکی مێژوویی بۆ چالاککردنی سندوقێکی جیهانی کەشوهەوا و چارەسەرکردنی كاریگەرییەكانی و بەڵێنی نێودەوڵەتی درا بۆ دابینکردنی دارایی بە بەهای 792 ملیۆن دۆلار.
5. بەڵێنی نێودەوڵەتی بە بەهای 5 ملیار دۆلار بۆ پڕکردنەوەی سندوقی سەوزی کەشوهەوا ڕاگەیەندرا.
6. ڕاگەیەندرا کە 134 ملیۆن دۆلار بۆ سندوقی گونجاندن دابین دەکرێت.
7. ڕاگەیەندرا کە 3 ملیۆن دۆلار دەدرێتە سندوقی وڵاتانی کەم گەشەسەندوو.
8. ڕاگەیەندرا کە 31 ملیۆن دۆلار بۆ سندوقی گۆڕانی کەشوهەوا دابین دەکرێت.
9- ئیمارات سندوقێکی وەبەرهێنانی کەشوهەوای دەستپێکرد بە بەهای 30 ملیار دۆلار، لەژێر ناوی "ئەڵتێرا"، کە تیشک دەخاتە سەر ڕاکێشان و هاندانی دارایی تایبەت، ئامانجی سندوقەکە کۆکردنەوە و هاندانی 250 ملیار دۆلاری دیکەیە لەسەر ئاستی جیهانی. ڕاگەیەندرا کە ٢٠٠ ملیۆن دۆلار تەرخان دەکرێت بۆ سندوقی متمانەی خۆڕاگری و بەردەوامیی، هەروەها ١٥٠ ملیۆن دۆلار بۆ ئاسایشی ئاو.
10. بانکی نێودەوڵەتی ساڵانە بە بڕی 9 ملیار دۆلار زیادکردنی ڕاگەیاند (بۆ ساڵانی 2024 و 2025) بۆ دابینکردنی دارایی پڕۆژەکانی پەیوەست بە کەشوهەوا، هەروەها بانکە فرەلایەنەکانی دیکەی گەشەپێدان زیادکردنی زیاتری پشتیوانییان بۆ کردەوەی کەشوهەوا ڕاگەیاند بە بەهای زیاتر لە 22.6 ملیار دۆلار.
11. چالاککردنی ڕۆڵی گەنجان لە دانوستانەکانی کەشوهەوای نێودەوڵەتی و بەرزکردنەوەی بەشداریکردنیان لە پرۆسەی بڕیاردان سەبارەت بە سیاسەتەکانی کەشوهەوای نێودەوڵەتی و هەڵبژاردنی 100 گەنج بۆ کەشوهەوای نێودەوڵەتی
12. سەرۆکایەتی COP 28 بەشداری ژنانی لە پرسەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و گەڕان بەدوای چارەسەری بەردەوامی جیهانی بۆ ئەم تەحەدایە بەرزکردەوە.
سروشت:
1. 30 وڵات بەشداریان لە "هاوپەیمانی کەشوهەوای کرێمیا" کرد، کە بە هاوبەشی نێوان ئیمارات و کۆماری ئەندەنوسیا لە (COP27) دەستیپێکرد
2- 21 وڵات بە فەرمی دەستپێشخەری "گەشەپێدانی مەنگرۆڤ"یان واژۆ کرد، کە هەوڵێکی هاوبەشە لە نێوان هاوپەیمانی جیهانی مەنگرۆڤ و ئۆفیسی پاڵەوانانی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان، بە ئامانجی پاراستن و پەرەپێدانی 15 ملیۆن هێکتار لە مەنگرۆڤ لە جیهاندا تا ساڵی 2030 بە بودجەی 4 دۆلار ملیار.
4. دەستپێکردنی دەستپێشخەرییەکی گەشەپێدانی زەریاکان بە ئامانجی پاڵپشتیکردنی ژیانی دەریایی لە هەمان کاتدا کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی.
5. وەرگرتنی شێوازی کشتوکاڵی بەردەوام و زیرەک کەشوهەوا بە تەواوی لەسەر بنەمای تەکنەلۆژیا و چارەسەری داهێنەرانە، وەک کشتوکاڵی پارێزراو، هایدرۆپۆنیکی، ئۆرگانیک و ڕاست، و دابینکردنی چارەسەری بەردەوام، جگە لە گرنگیدان بە توێژینەوەی زانستی لە بواری کشتوکاڵدا، بۆ تێپەڕاندنی ئاڵەنگارییەكانی بەردەم ئەم کەرتە، وەک کەمی ئاو و زەوی گونجاو بۆ کشتوکاڵ، سوێری خاک و پلەی گەرمی بەرز.
لە وردەکارییە هەرە دیارەکانی ئەو بەڵێن و بەیاننامانەی کە لە کۆنفرانسی لایەنەکان (COP28) دەرچوون:
1- پەسەندکردنی بەڵێننامەی COP 28 بۆ زیادکردنی توانای بەرهەمهێنانی سەرچاوەی وزەی نوێبووەوە و بۆ دوو هێندە وزە لەلایەن 130 وڵاتەوە.
2. پەسەندکردنی جاڕنامەی COP28ی ئیمارات سەبارەت بە سیستەمی خۆراک و کشتوکاڵی بەردەوام و کردەوەی کەشوهەوا لەلایەن 150 وڵاتەوە.
3. پەسەندکردنی جاڕنامەی COP28ی ئیمارات سەبارەت بە کەشوهەوا و تەندروستی لەلایەن 141 وڵاتەوە.
4. پەسەندکردنی جاڕنامەی COP28ی ئیمارات سەبارەت بە دارایی کەشوهەوا لەلایەن 13 وڵاتەوە.
5. پەسەندکردنی بەڵێنی ساردکردنەوەی جیهانی لەلایەن 66 وڵاتەوە.
6. پەسەندکردنی جاڕنامەی COP28ی ئیمارات سەبارەت بە کەشوهەوا و فریاگوزاری و بوژانەوە و ئاشتی لەلایەن 78 وڵات و 40 ڕێکخراوەوە.
7. جاڕنامەی COP28ی ئیمارات سەبارەت بە (هایدرۆجینی كەم دەردەر و لێوەرگیراوەكانی) لەلایەن 37 وڵاتەوە پەسەندکرا.
8. پەسەندکردنی بەیاننامەی COP28ی ئیمارات سەبارەت بە یەکسانی جێندەری لە قۆناغی گواستنەوەدا کە پشتگیری لە کردەوەی کەشوهەوا دەکات لەلایەن 77 وڵاتەوە.
9- بەڵێنی هاوپەیمانی بۆ هاوبەشییە فرە ئاست بەرزەکان لەلایەن 67 وڵاتەوە پشتڕاستکرایەوە.
10- جاڕنامەی COP 28 بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی لە کەرتی نەوت و گاز، بە پەیوەستبوونی 52 کۆمپانیا بوو، کە 40%ی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانی پێکدەهێنن.
11. خێراکەری گواستنەوەی پیشەسازی لەلایەن 35 کۆمپانیا و شەش کۆمەڵەی پیشەسازییەوە پەسەندکرا، لەوانە کۆمەڵەی جیهانی پۆڵا، پەیمانگای نێودەوڵەتی ئەلەمنیۆم، هاوپەیمانی جیهانی وزەی نوێبووەوە، کۆمەڵەی جیهانی چیمەنتۆ و کۆنکرێت، دەستپێشخەری کەشوهەوای کەرتی نەوت و گاز، و... کۆمەڵەی نێودەوڵەتی گواستنەوەی ئاسمانی.
12. پەسەندکردنی بەیاننامەی هاوبەشی COP28 سەبارەت بە کەشوهەوا، سروشت و مرۆڤ و بەدەستهێنانی پشتیوانی 18 وڵات و 11 هاوبەشی جۆراوجۆر.
13. 134 وڵات جاڕنامەی COP28یان سەبارەت بە کشتوکاڵی بەردەوام و سیستەمی خۆراکی خۆڕاگر و کردەوەی کەشوهەوا واژۆ کرد و زیاتر لە 2.5 ملیار دۆلار کۆکرایەوە بۆ پشتیوانیکردن لە ئاسایشی خۆراک لە چوارچێوەی گۆڕانی کەشوهەوادا، ئەمە جگە لە هاوبەشییەکی نوێ لە نێوان ئیمارات و دامەزراوەی بیڵ و مێلیندا گەیتس بۆ پشتگیریکردن لە داهێنان لە بواری سیستەمی خۆراکدا.