رێكەوتننامەی پاریس، كە لە ساڵی 2015 واژۆ كراوە، یەكێكە لە گرنگترین هەوڵە نێودەوڵەتییەكان بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی كەشوهەوا. گرنگییەكەی لە چەند لایەكەوە دەردەكەوێت:
1.سنوورداركردنی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی: ئامانجی سەرەكی رێكەوتننامەكە بریتییە لە سنوورداركردنی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی گۆی زەوی بۆ زۆر لە خوار 2 پلەی سەدی بە بەراورد بە سەردەمی پیشەسازی، و هەوڵدان بۆ سنوورداركردنی زیاتری بەرزبوونەوەكە بۆ 1.5 پلەی سەدی. ئەمەش زۆر گرنگە بۆ كەمكردنەوەی كاریگەرییە وێرانكەرەكانی گۆڕانی كەشوهەوا وەك بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاكان، رووداوە كەشوهەواییە توندەكان و لەناوچوونی جۆرەكانی گیانلەبەران.
2.بەشداریی نیشتمانی(NDCs) : وڵاتانی بەشداربوو پابەند دەبن بە پێشكەشكردنی پلانی نیشتمانی بۆ كەمكردنەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی، كە پێیان دەوترێت "بەشداریی دیاریكراوی نیشتمانی" (NDCs). ئەمەش وادەكات هەر وڵاتێك بەشێوەیەكی كارا بەشداری بكات لە هەوڵە جیهانییەكان و پلانی خۆی هەبێت.
3.چاوخشاندنەوە و زیادكردنی ئامانجەكان: رێكەوتننامەكە داوا لە وڵاتان دەكات كە لە ماوەی هەر 5 ساڵێكدا بەسەر NDCـەكانیاندا بچنەوە و هەوڵ بدەن ئامانجەكانیان زیاتر بكەن. ئەمەش دڵنیا دەكاتەوە كە هەوڵەكان بەردەوام لە گەشەسەندندان و بەپێی پێشهاتە زانستییەكان گۆڕانكارییان بەسەردا دێت.
4.پاڵپشتی دارایی بۆ وڵاتانی تازەگەشەسەندوو: رێكەوتننامەكە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە وڵاتانی گەشەسەندوو دەبێت پاڵپشتی دارایی پێشكەش بە وڵاتانی تازەگەشەسەندوو بكەن بۆ یارمەتیدانیان لە كەمكردنەوەی دەردانی گازە گەرمخانەییەكان و خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوادا.
بۆچی پێویستە رێكخراوە ژینگەییەكان كاری لەسەر بكەن؟
رێكخراوە ژینگەییەكان ڕۆڵێكی سەرەكییان هەیە لە بەدیهێنانی ئامانجەكانی رێكەوتننامەی پاریس بەم شێوانە:
•چاودێریكردن و لێپرسینەوە: رێكخراوە ژینگەییەكان دەتوانن چاودێری جێبەجێكردنی پابەندبوونەكانی وڵاتان بكەن و فشار بخەنە سەر حكومەتەكان بۆ جێبەجێكردنی بەڵێنەكانیان.
•هۆشیاركردنەوەی گشتی: بڵاوكردنەوەی زانیاری و هۆشیاركردنەوەی خەڵكی دەربارەی مەترسییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا و گرنگی رێكەوتننامەی پاریس، دەتوانێت پاڵپشتی جەماوەری بۆ سیاسەتە ژینگەییەكان زیاد بكات.
•داكۆكیكردن: فشارخستنە سەر بڕیاردەران بۆ داڕشتنی یاسا و سیاسەتگەلێك كە لەگەڵ ئامانجەكانی رێكەوتننامەكەدا بگونجێن و هەوڵدان بۆ زیادكردنی ئامانجە ژینگەییەكان.
•پڕۆژەی خۆجێیی: جێبەجێكردنی پڕۆژەی ژینگەیی لەسەر ئاستی كۆمەڵگە و نیشاندانی نموونەیەكی سەركەوتوو بۆ كەمكردنەوەی دەردانی گاز و خۆگونجاندن.
•توێژینەوە و داهێنان: پشتگیریكردن لە توێژینەوە زانستییەكان بۆ دۆزینەوەی چارەسەری نوێ و داهێنەرانە بۆ كێشەكانی كەشوهەوا.
گرنگی ئەم رێكەوتننامەیە بۆ عێراق چییە؟
عێراق یەكێكە لەو وڵاتانەی كە زۆرترین كاریگەری گۆڕانی كەشوهەوای لەسەرە.
وەك:
•كەمبوونەوەی سەرچاوەكانی ئاو: عێراق بەدەست قەیرانی كەمئاوییەوە دەناڵێنێت كە بەهۆی كەمبوونەوەی بارانبارین و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و كەمبوونەوەی ئاوی رووبارەكان (دیجلە و فورات) زیاتر بووە. رێكەوتننامەی پاریس دەتوانێت هانی عێراق بدات بۆ گەشەپێدانی سیاسەتی بەڕێوەبردنی ئاو و وەبەرهێنان لە تەكنیكەكانی پاراستنی ئاودا.
•بەبیابانبوون و وشكەساڵی :زۆرینەی خاكی عێراق لەژێر هەڕەشەی بەبیابانبووندایە، كە كاریگەری نەرێنی لەسەر كەرتی كشتوكاڵ و ئاسایشی خۆراك هەیە.
•تۆز و خۆڵبارین :دیاردەی تۆز و خۆڵبارین لە عێراقدا زیادی كردووە، كە كاریگەری لەسەر تەندروستی گشتی و ئابووری هەیە.
•وابەستەیی بە نەوتەوە :ئابووری عێراق زۆر پشت بە نەوت دەبەستێت، كە یەكێكە لە سەرچاوە سەرەكییەكانی دەردانی گازی گەرمخانەیی. رێكەوتننامەی پاریس دەتوانێت هانی عێراق بدات بۆ گۆڕانكاری بەرەو وزەی نوێبووەوە و كەمكردنەوەی پشت بەستن بە سووتەمەنی فۆسیلی.
•دەستڕاگەیشتن بە پاڵپشتی دارایی و تەكنەلۆژی :بەشداریكردن لە رێكەوتننامەی پاریسدا رێگە بۆ عێراق خۆش دەكات كە دەستی بە پاڵپشتی دارایی و تەكنەلۆژی نێودەوڵەتی رابگات بۆ پڕۆژەكانی كەمكردنەوەی دەردانی گاز و خۆگونجاندن.
بە گشتی، رێكەوتننامەی پاریس چوارچێوەیەكی جیهانی دابین دەكات بۆ عێراق بۆ ئەوەی چارەسەری كێشەكانی گۆڕانی كەشوهەوای بكات و بەرەو داهاتوویەكی سەوزتر و بەردەوامتر هەنگاو بنێت.
ئامادەكردنی نامۆ مەجید
سەرۆكی رێكخراوی ئیرۆ