ئامادەكردنی: نامۆ مەجید
سەرۆكی رێكخراوی ئیرۆ
پێشەکی
کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گۆڕانی کەشوهەوا، ناسراو بە (COP30)، کە لە شاری "بێلێم"ی بەرازیل لە دڵی دارستانەکانی ئەمازۆن بەڕێوەچوو، وەک یەکێک لە گرنگترین کۆبوونەوە ژینگەییەکانی دەیەی کۆتایی هەژمار دەکرێت. هەڵبژاردنی بەرازیل و بەتایبەتی ناوچەی ئەمازۆن بۆ ئەم ڕووداوە جیهانییە، پەیامێکی ڕەمزی و سیاسی بەهێزی لەخۆگرتبوو: "نەتوانینی پاراستنی سروشت، واتە کۆتاییهاتنی ژیان". پاش ساڵانێک لە گفتوگۆی سست و بەڵێنی جێبەجێنەکراو لە کۆپەکانی پێشوو (وەک دوبەی28 و باکۆ29)، چاوەکان هەمووی لەسەر بەرازیل بوون بۆ ئەوەی ببینن ئایا سەرکردەکانی جیهان دەتوانن "میسیۆنی 1.5 پلە" بە زیندوویی بهێڵنەوە یان نا. ئەم وتارە وردەکاریی دەرەنجامەکان، کێشە هەڵواسراوەکان و چارەسەرە ڕێکەوتن لەسەرکراوەکان دەخاتە ڕوو.
گرنگی شوێن و کات: بۆچی کۆپ 30 جیاواز بوو؟
بەستنی کۆپ 30 لە ساڵی 2025 خاڵێکی یەکلاکەرەوە بوو، چونکە بەپێی ڕێککەوتنی پاریس، وڵاتان دەبوایە لەم ساڵەدا نوێکردنەوەی بەڵێنە نیشتمانییەکانیان (NDCs) پێشکەش بکەن بۆ کەمکردنەوەی دەردانە گازییەکان تا ساڵی 2035. سەرۆکی بەرازیل، لویز ئیناسیۆ لولا دا سیلڤا، ئەم کۆنفرانسەی وەک دەرفەتێکی کۆتایی ناساند بۆ ڕزگارکردنی دارستانە باراناوییەکان و گۆڕینی ئاراستەی کارەساتبارانەی گەرمبوونی زەوی. جیاوازی ئەم کۆپە لەوەدابوو کە تەنها باسی "کەمکردنەوەی کاربۆن" نەدەکرا، بەڵکو "دادپەروەری کەشوهەوا" و "پاراستنی هەمەچەشنی زیندەیی" کرانە تەوەرەی سەرەکی.
سەرەکیترین کێشە و گیروگرفتە باسراوەکان
لە ماوەی دوو هەفتەی گفتوگۆ چڕەکاندا، چەندین کێشەی قوڵ بوونە مایەی مشتومڕی توند لە نێوان وڵاتانی باکور (دەوڵەمەند و پیسکەرە مێژووییەکان) و وڵاتانی باشور (کە زەرەرمەندی سەرەکین):
١.قەیرانی دارایی و بۆشایی متمانە:
گەورەترین بەربەست لە کۆپ 30 بابەتی "پارە" بوو. وڵاتانی تازە گەشەسەندوو داوایان دەکرد کە وڵاتانی پیشەسازی ساڵانە بڕی تریلیۆنێک دۆلار دابین بکەن نەک ملیار، بۆ ئەوەی وڵاتە هەژارەکان بتوانن خۆیان لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا بگونجێنن (Adaptation) و زیانەکان قەرەبوو بکەنەوە. وڵاتانی ڕۆژئاوا بە بیانووی قەیرانی ئابووری ناوخۆیی، هەوڵی دواخستنی ئەم پابەندییەیان دەدا.
٢.قۆناغی کۆتاییهێنان بە سووتەمەنی بەردین (Fossil Fuel Phase-out):
سەرەڕای ئەوەی لە کۆپ 28 لە دوبەی ڕێککەوتن لەسەر "گواستنەوە لە سووتەمەنی بەردین" کرا، بەڵام لە بەرازیل مشتومڕەکە چووە قۆناغێکی ترەوە. وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت و گاز دەیانویست زیاتر جەخت لەسەر تەکنەلۆژیای گرتنی کاربۆن (Carbon Capture) بکەنەوە، لەکاتێکدا زانایان و چالاکوانان داوای "ڕاگرتنی تەواوەتی" دەرهێنانی نوێی نەوتیان دەکرد.
٣. پاراستنی دارستانەکان بەرامبەر گەشەی ئابووری:
بەرازیل و وڵاتانی تری خاوەن دارستانە گەورەکان (وەک کۆنگۆ و ئەندەنوسیا) جەختیان لەوە دەکردەوە کە ناتوانن دارستانەکان بپارێزن ئەگەر کۆمەڵگای نێودەوڵەتی باجی خزمەتگوزارییەکانی ئەو دارستانانە نەدات. کێشەکە لەوەدابوو چۆن میکانیزمێک دابنرێت کە پارە ڕاستەوخۆ بگاتە دەست دانیشتوانی ڕەسەن نەک لە گەندەڵی حکومی و بیرۆکراسیدا ون ببێت.
گرنگترین دەرەنجام و چارەسەرەكان
دوای دانوستانێکی زۆر کە تەنانەت کاتی زیادکراویشی خایاند، بەیاننامەی کۆتایی کۆپ 30 چەند خاڵێکی گرنگی لەخۆگرت کە بە "ڕێککەوتنی بێلێم" ناسراوە:
١. سندوقی "دارستانە گەرمەسیرییەکان بۆ هەتاهەتایە" (Tropical Forests Forever):
ئەمە یەکێک بوو لە گەورەترین دەستکەوتەکانی کۆپ 30. وڵاتان ڕێککەوتن لەسەر دامەزراندنی سندوقێکی جیهانی کە تێیدا وڵاتە دەوڵەمەندەکان پارە دەدەن بەو وڵاتانەی دارستانە گەرمەسیرییەکانیان دەپارێزن. مەرجەکە ئەوەیە: "تا دارستانەکە بە پێوە بێت، پارە وەردەگریت، ئەگەر ببڕدریتەوە، پارەکەش دەبڕدرێت". ئەمە میکانیزمێکی شۆڕشگێڕانە بوو بۆ وەبەرهێنان لە سروشتدا.
٢.پابەندبوونی نوێی نیشتمانی (NDC 3.0):
هەموو وڵاتانی بەشداربوو ناچارکران کە پلانی نوێی 10 ساڵە (تا 2035) پێشکەش بکەن کە زۆر توندتر بێت لەوانەی پێشوو. بۆ یەکەمجار، بڕیاردرا کە دەبێت پلانەکان هەموو جۆرە گازەکان بگرێتەوە (تەنها CO2 نا، بەڵکو میسان و گازەکانی تر و (دەبێت کەرتی کشتوکاڵیش بخرێتە ژێر ڕکێفی کەمکردنەوەی دەردانە گازییەكانەوە، کە ئەمە سەرکەوتنێک بوو بۆ ژینگە).
٣. پێناسەی نوێی دارایی کەشوهەوا (NCQG):
دواجار ڕێککەوتن کرا لەسەر ئامانجێکی نوێی دارایی بە کۆمەڵ (New Collective Quantified Goal). وڵاتانی دەوڵەمەند بەڵێنیان دا کە ساڵانە بڕی پارەکە لە 100 ملیار دۆلارەوە بەرز بکەنەوە بۆ ئاستێکی زۆر بەرزتر (کە دەگاتە سەدان ملیار)، بە مەرجێک وڵاتە تازەپێگەیشتووەکانی وەک چین و وڵاتانی کەنداویش بەشداربن لەم سندوقەدا. ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورە بوو لە جیۆپۆلیتیکی دارایی کەشوهەوا.
٤. داننان بە ڕۆڵی گەلانی ڕەسەن (Indigenous Peoples):
بۆ یەکەمجار لە مێژووی کۆپدا، گەلانی ڕەسەن وەک "پاسەوانی سەرەکی دارستان" ناسێنران و مافی ڤیتۆ و بەشداری ڕاستەوخۆیان پێدرا لەو پڕۆژانەی کە لەسەر خاکەکانیان ئەنجام دەدرێت. ئەمە تەنها بڕیارێکی ژینگەیی نەبوو، بەڵکو سەرکەوتنێکی گەورەی مافی مرۆڤ بوو.
خاڵە لاوازەکان و ڕەخنەکان
سەرەڕای پێشکەوتنەکان، زۆرێک لە زانایان و ڕێکخراوەکان هێشتا نیگەران بوون لە بارەی ئەمانەوە:
•زمانی ناڕوون دەربارەی نەوت:لە دەقی کۆتاییدا، هێشتا دەستەواژەی "کۆتاییهێنان" (Phase-out) بە تەواوی جێگیر نەکرا و دەرفەت بۆ بەکارهێنانی "گازی سروشتی" وەک سووتەمەنی راگوزرە (انتقالی) هێڵرایەوە.
•جێبەجێکردن:وەک هەمیشە، ترس هەیە لەوەی بەڵێنە داراییەکان تەنها لەسەر کاغەز بمێننەوە، بەتایبەت لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسییەکان لە ئەوروپا و ئەمریکا.
•هێواشی لە کردار:بەپێی ڕاپۆرتە زانستییەکان، تەنانەت بەم بڕیارانەشەوە، هێشتا جیهان بەرەو گەرمبوونی 2 پلەی سیلیزی دەڕوات نەک 1.5، ئەگەر گۆڕانکاری ڕیشەیی خێراتر نەکرێت.
ڕۆڵی تەکنەلۆژیا و وزەی نوێبووەوە
لە پەراوێزی کۆپ 30 دا، پێشانگای گەورەی تەکنەلۆژیا بەڕێوەچوو. جەخت لەسەر هایدرۆجینی سەوز (Green Hydrogen) وەک جێگرەوەی سووتەمەنی بۆ کەشتی و کارگە گەورەکان کرایەوە. بەرازیل خۆی وەک پێشەنگێک لە بواری "وزەی بایۆ" (Bioenergy) نیشان دا، بەڵام ڕەخنەی لێگیرا کە نابێت بەرهەمهێنانی وزەی بایۆ لەسەر حیسابی بڕینەوەی دارستانەکان یان کێڵگە خۆراکییەکان بێت.
دەرەنجام و خوێندنەوەی کۆتایی
کۆپ 30 لە بەرازیل کۆتایی هات بە هەستێکی تێکەڵاو لە نێوان "هیوا" و "ترس".
لە لایەکەوە، ئەم کۆنفرانسە سەرکەوتوو بوو لە گەڕاندنەوەی دارستان و سروشت بۆ ناوەندی گفتوگۆکان و دروستکردنی میکانیزمی دارایی نوێ. هەروەها توانی فشارێکی گەورە دروست بکات بۆ ئەوەی وڵاتان چیتر نەتوانن خۆیان لە بەرپرسیارێتی بدزنەوە
لە لایەکی ترەوە، خێرایی گۆڕانی کەشوهەوا زۆر لە خێرایی دیپلۆماسییەت زیاترە. ئەو کارەساتانەی لە ساڵی 2024 و 2025 ڕوویاندا (لافاوەکان، وشکەساڵی و ئاگرکەوتنەوەکان) سەلماندیان کە سروشت چاوەڕێی واژۆی سیاسییەکان ناکات.
کۆپ 30 دەکرێت وەک "کۆپی دارستانەکان" لە مێژوودا بنووسرێتەوە، بەڵام سەرکەوتنی ڕاستەقینەی ئەم کۆنفرانسە لە ساڵانی داهاتوودا دەردەکەوێت؛ کاتێک دەبینین ئایا سندوقی "دارستان بۆ هەتاهەتایە" بەڕاستی پارەی بۆ خەرج دەکرێت؟ ئایا گەلانی ڕەسەن پارێزراو دەبن؟ و ئایا گەورە وڵاتانی پیشەسازی بەڕاستی دەستبەرداری دووکەڵ دەبن؟
لەکۆتاییدا، پەیامی بێلێم ڕوون بوو: مرۆڤایەتی کاتی نەماوە بۆ گفتوگۆ، ئێستا تەنها کاتی "کردار"ـە. ئەوەی لە بەرازیل ڕێکەوتنی لەسەر کرا، نەخشەڕێگایەکە کە ئەگەر جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت کارەساتەکە دوا بخات، بەڵام ئەگەر پشتگوێ بخرێت، ئەوا کۆپ 30 دەبێتە یادگارییەکی تاڵ لە مێژووی شارستانیەتی مرۆڤدا.