بە هۆی چڕوپڕی و خێرایی ڕووداوەكانی ئەم دواییەی ئێران، ئەم وتارە لە چەند بابەتێك و خاڵێك كۆ دەكەمەوە. بە هۆی خول-لێدانەوەی كورد لە دەرەوەی مێژوودا، هەڵسوكەوتی دووبارە زۆرە لە نێو كورد. ئەمەش هەر چەندە تراژیدیایە، بەڵام لە هەمان كاتدا كۆمیدیایەكی جەرگبڕە. ئەحمەدێ خانی لە مەموزیندا دەڵێ "ئەز مامە د حیكمەتا خودێدا – كورمانج د دەولەتا دنێدا" واتە من لە حیكمەتی خودا سەر گەردانم و سەر دەرناكەم، كوردیش لە سیاسەت و دەوڵەت سەرگەردانن و سەر دەرناكەن! ئەمە پێش 350 ساڵ، خانی مەزن ئاوا باسی ڕەوشی كوردی كردووە. ئێستاش هەمان حاڵ لە ئارادایە و دووبارە دەبێتەوە.
هەرێمی كوردستان و پارتی و ئێران
كورد لەم جەنگەی ئێران و ئەمریكا و ئیسڕائیل، بێ دەنگی هەڵبژاردووە و خۆی مەڵاس داوە. ڕۆژانە دەكوترێت و لێی دەترێت، كەچی نقەی لە خۆی بڕیووە. دەترسێت هێز بجوڵێنێت بۆ ناو ڕۆژهەڵاتی كوردستان، چون پێی وایە ئەمە مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر كورد، نەبادا ئێران بۆردومانی بكات. كەچی شەو و ڕۆژ بۆردومان دەكرێت. خەڵكانێك ئەمە بە حیكمەت پێناسە دەكەن، كەچی پەیوەندی بە حیكمەتەوە نیە، بەڵكو لە لایەك سەرگەردانیە و تێنەگەیشتنە لە سیاسەت، لە لایەكی تریشەوە ترسنۆكیی و بەرژەوەندیی تەسكی ئەو گەندەڵانەیە كە بە پارەی میللەت دەوڵەمەند بوون و ترسیان لە بەرژەوەندیەكانیانە. ترسنۆكیی و سەلامەتیان هەڵبژاردووە.
ئیسلامییەكانی كوردستان و ئێران
ئیسلامییەكانی كورد، كە پێویست بوو داكۆكیكەری گەورە بووان لە مافی كوردی چەوساوە، بە دەستی فارس و عەڕەب و تورك، چوونەتە بەرەی ئێران و بەرگریی لە ئێران دەكەن. گوایە لە بەرژەوەندی كورد نیە هێز بجوڵێنێت بۆ ناو ئێران چونكە لەوانەیە ئێران تۆڵە بكاتەوە. ئەمە لە كاتێكدایە، ئێران لە پەلوپۆ كەوتووە و ئێستا پەلەقاژەی مردن دەكات، ئەمریكا و ئیسڕائیل دەیانەوێ بە هێواشی، نەك هەر ڕژێم بەڵكو تەواوی دەوڵەتی ئێران خاپور بكەن. كەچی ئیسلامییەكانی كوردستان، بە تایبەتیی هەندێك لایەن، وەك بڵێی لقی ئێران بن لە ناو كورد، ئاوا دەدوێن. كورد دەترسێنن بە ئێران، ورەی كورد دادەبەزێنن و هێشتانیش هیوایان بە ئێرانە لەم جەنگەدا سەربكەوێ. كەچی لە بەرامبەر غەزەدا، هەڵوێستیان ڕێك پێچەوانەیە. لە كاتێكدا غەزە، بە بەراورد وەكو ڕوبەر، یەك لە سەر چواری شارێكی وەكو لەندەن پێك دێنێت و شوێنێكی كراوەیە و هیچ قووڵاییەكی ستراتیژیی نیە و كەوتووەتە بازنەیەكی خنكاو و لە ناو چنگی بەهێزترین دەوڵەتی ئەم ناوچەیە كە ئیسڕائیلە (درێژایی غەزە 40 كیلۆمەتر و پانیەكەی 6 تا 12 كیلۆمەترە). ئەگەر بەهانەی ئیسلامییەكان بۆ كپكردنی كورد و ترساندنی حیكمەت بێت، دەهۆڵكوتینی بەردەوام بۆ غەزە و هاندانی شەڕ دژ بە ئیسڕائیل تەواو پێچەوانەیە حیكمەتە. كەچی گەلی كورد خاوەنی سەدان هەزار كیلۆمەتری شاخاویی و سەختە، هەموو مافەكانیشی زەوت كراوە، میللەتێكی مسوڵمانە و پێویستە چەمكی جیهاد بیجوڵێنێت دژ بە ستەمكارەكانی، بەڵام تەنانەت ئیسلامییەكانی، ترسنۆكیی و سەلامەتیان هەڵبژاردووە و بە چوار مشقیانە باوەشی دوژمنی كوردیان پێخۆشترە.
مەسعود بارزانی و پارتی و كوردایەتیی
لە ناو كوردا، ئەلحەق، كاك مەسعود بارزانی داكۆكیكاری هەرە مەزنە بۆ مافە نەتەوەییەكان. بەداخەوە پارتی و دارودەستەكەی ئەم سەركردە مەردەی كوردیان كۆتوبەند كردووە. بەرپرسانی پارتی بە هۆی تێوەگلان لە گەندەڵیی و دزیی بوونەتە ملیاردێر و ملیۆنێر. تۆڕێكی نا شەرعیی بەرژەوەندیان بەستووە لە گەڵ ئێران و توركیا. لەم پێناوەدا، بەردەوام ترسنۆكیی و سەلامەتیان هەڵبژاردووە، لە سەر حیسابی بەرژەوەندی نەتەوەی كورد و كەرامەت و شەرەفی كورد. ئەگەر نا، ئێران هیچ نەماوە بە كوردی نەكات، هەر لە ئاڵودەكردنی هەزاران لاوی كورد بە ماددەی هۆشبەر، ناردنی خۆراك و دەرمانی ئێكسپایەر بۆ ناو هەرێم، بڕینی موچە لە ڕێگای كلكەكانیان لە عێراق، ئنجا تا دەگاتە بۆردومانكردن بە درۆن و موشەك بە شەو و ڕۆژ. بەرپرسانی پارتی و دارودەستە، نە هەواڵی ڕاست دەگەیەنن بە كاك مەسعود، نە قسەی ڕاستی لە گەڵ دەكەن. بە داخەوە بوونەتە دیواری چین لە نێوان سەركردە و نەتەوە، كاك مەسعود و كورد!
ئیران تازە ڕوخاوە. من لە نامەی تایبەت بۆ بەرپرسانی پارتی و چەند كەسایەتیەك و چەند دۆستێكم، چەندین جار بۆیانم دووپاتكردووەتەوە كە ئێران لێی دەدرێت و كۆتایی هاتنی مسۆگەرە. لە ساڵی 2022 لە كاتی ڕووداوەكەی ژینا ئەمینی، نامەم نارد دەربارەی ئەم بابەتە و ساڵی 2024 و مانگی یەكی ئەم ساڵ و هەشت ڕۆژیش پێش لێدانی ئێران، كە لە 28ی شوباتی ئەم ساڵ، لە لایەن ئەمریكا وئیسڕائیل دەست بە هێرش كرا. كەچی پارتیەك پێی ڕاگەیاندم، گوایە ئێران هەرەشەی لە هەرێم كردووە، ئەگەر هێز بنێرێت بۆ ڕۆژهەڵاتی كوردستان، بنكە و دامودەزگای حكومەت بە ئامانج دەگرێت! ئەمە وێڕای ئەوەی كۆمیدیایە، لە لایەكی تریشەوە مامەڵەكردنی كوردە وەك منداڵ! چون ناكرێت نەتەوەیەك بە هەرەشە دەست لە ماف و شەڕەفی هەڵبگرێت، لە كاتێكدا هەلومەرجی مێژوویی بە سەر سینیەی زێڕەوە بۆی هاتووەتە بەردەم ماڵەكەی. لە كاتێكدا، بە هەر حاڵ، ئێران دەستی لە هەرێم نەپاراستووە.
ئایا ئێران قەت لە لایەن بێگانەوە داگیر كراوە؟
لە بەر ئەوەی میدیای لایەنگری ئێران بە هەموو زمانەكانەوە كارایە و بەردەوام خەریكی چەواشەكردنە، لە درۆ درێغی ناكەن. بە زمانی عەرەبیی و ئینگلیزیی، لە ڕێگای خەڵكانی سەر بەخۆیان، پڕوپاگەندەیەكیان فڕێ داوەتە نێو بازاڕی میدیا، لە نێو كوردیش بڵاو بووەتەوە، ئەویش گوایە ئێران قەت لە لایەن بێگانەوە داگیر نەكراوە. ئەم قسەیە ئەسڵ و ئەساسی نیە. ئێران هەمیشە لە ژێر داگیرکردندا بووە و کەلتورەکەشیان بە هۆی داگیرکردنەوە کەوتووەتە ژێر گورزی گۆڕان و لێک ترازان، نمونەش زمانەکەیانە. ئێران چەندین جار لەلایەن هێزی دەرەكیی جیاواز داگیرکراوە.
ئەسکەندەری مەكەدۆنیی لە نێوان ساڵانی 334-331 (پ.ز) ئیمپراتۆریەتی هاخامەنیشی ڕوخاند و خۆی بوو بە فەرمانڕەوای ئێران. لە نزیک هەولێر، ئەسکەندەر دارای تێکشکاند و دواتریش پریسپۆلیسی پایتەختی هاخامەنیشی گرت و ئیمپراتۆریەتی فارسی تێكوپێكشكاند. عەرەبەكان، لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشدیندا ئیمپراتۆریەتی ساسانیان ڕووخاند و بۆ چەندین سەدە حوكمی ئێرانیان كرد. مەغۆلەکان لە سەدەی سێزدەی زاییندا ئێرانیان داگیر کرد. هێزەکانی جەنگیزخان، ئێرانیان خستە ژێر ڕكێفی خۆیان و وێرانکارییەکی زۆریان كرد و دەسەڵاتی ئیلخانییان دامەزراند. تەیموورییەکان لە هەشتاكانی سەدەی چواردەمدا ئێرانیان داگیر کرد. تەیمووری لەنگ هێرشی کردە سەر ئێران و زۆربەی ناوچەکانی کۆنترۆڵ کرد. عوسمانیەكانیش لە دوای جەنگی چاڵدێران، ئێرانیان داگیر كرد و تەورێزی پایتەختی سەفەویان گرت و وێرانیان كرد.
ئەفغانییەکان لە سەرەتای بیستەكانی سەدەی هەژدەمدا ئێرانیان داگیر کرد. میرمەحمودی ئەفغانیی هێرشی کردە سەر ئەسفەهان و کۆتایی بە دەسەڵاتی سەفەوییەکان هێنا، تاوەکو نادر شا لە ئێران مانەوە. ئەمە چش لەوەی سەفەوییەكان بە ڕەچەڵەك كوردن، دواتر لە ڕێگای ژنانی توركمان لە گەڵ خێڵە توركمانەكانی ناوەڕاستی ئاسیا تێكەڵبوون و پەیوەندیان بە فارسەوە نیە. دوای ئەوانیش قاجاریەكان كە لە ساڵی 1789 تا ساڵی 1925، حوكمی ئێرانیان كرد، خێڵێكی توركمانین و پەیوەندیان بە فارسەوە نیە.
ئێران لە هەردوو جەنگی جیهانیدا بێلایەنی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام هەر داگیرکرا. لە جەنگی جیهانی یەكەمدا، ئیمپراتۆریەتەكانی ئینگلیز و عوسمانیی و ڕوسیی، ئێرانیان كردە گۆڕەپانی ململانێ و شەڕ و داگیركردن. لە جەنگی جیهانی دووەمیش، هێزەکانی بەریتانیا و یەکێتی سۆڤیەت ئێرانیان داگیرکرد بۆ دابینکردنی وزە و یارمەتی بۆ یەكێتی سۆڤیەت. ئەمە بووە هۆی لادانی ڕەزا شا لە دەستەڵات و ساڵی 1945 بە پاڵپشتی سۆڤیەت، كۆماری كوردستان لە مهاباد ڕاگەیەندرا. ئەمە وێڕای هەیمەنە و بڕیار-سەپاندن بە سەر ئێران، لە لایەن بەریتانیا و ئەمریكاوە تا ساڵی 1979.
كۆتایی ئەم وتارە و ئازادیی كوردستان
پێویستە كورد دەستپێشخەر بێت بۆ ئازادكردنی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و هێز ببردرێتە ئەوێ، تەواوی خاكی كوردستان ئازاد بكرێت و پلان و نەخشە بۆ باكوری كوردستان دابڕێژرێت. لە چەندین وتار، بە عەرەبیی و ئینگلیزیی و كوردیش، لەم پانزە ساڵەی دواییە، ئاماژەم داوە كە وڵاتانی ڕۆژئاوا پلانیان هەیە بۆ دابەشكردنی توركیا. لە بەر ئەوە، توركیا زۆر دژی لێدانی ئێران بوو نەك لە بەر خۆشەویستیی، بەڵكو لە ترسی گەیشتنی پەتی سێدارە بە ملی خۆی. ئازادكردنی ڕۆژهەڵاتی كوردستان، سێ پارچەی كوردستان دەخاتەوە سەر یەك و نەتەوەی كورد لە ڕوو بەڕووبوونەوەیەكی مێژوویدا دەكەوێتە بەرامبەر ئەو دەوڵەتە زۆڵەی ناوی نرا توركیا كە دەستكردی ئینگلیز و فەڕەنسیەكان بوو، ئەفسەرێكی سەرخۆشی زۆڵیان كردە خاوەنی كە ئەویش ئەتاتۆرك بوو.* ئەگەر كورد مەردانە و عاقڵانە بێتە مەیدان، زۆری نەماوە ئەم دەوڵەتەش بەرەو گۆڕستانی مێژوو خل بێتەوە چونكە تەمەنی بەرەو ئاوا بوونەوە.
* ڕوونكردنەوە دەربارەی وشەی زۆڵ. ئەتاتۆرك كوڕی زوبێدەیە كە ئافرەتێكە لە كەمینەی یۆرۆكی قەرەج لە بولگاریا بوو. لە تەمەنی پانزە ساڵان مێردی بە میرزافەنیەك كرد كە ئەویش قەرەجێكی یۆرۆك بوو و لە یۆنان دەژیان. میرزافەنی كەسێكی ئاڵودەبووی كحول بوو و بەردەوام سەرخۆش بوو. بە تەمەن، بیست ساڵ لە زوبێدە گەورەتر بوو و بە هۆی كحولەوە لە پەنجاكانی تەمەنیدا مرد، كە زوبێدە لە هەڕەتی لاویدا بوو و ئەتاتۆرك نزیكەی حەوت ساڵان بووە. یەكێك لەو بیرەوەریانەی لە ئەتاتۆركەوە دەیگێڕنەوە ئەوەیە كە شەرمی بە وێنەی میرزافەنیەوە بووە كە نیشانیان داوە، پێیان وتووە ئەمە باوكتە! تەنها وێچونێك لە نێوان ئەتاتۆرك و میرزافەنی ئەوە بوو، ئەتاتۆركیش ئاڵودەبووی ئەلكحول بوو بەردەوام سەرخۆش بوو. ئەفسەرێكی تورك، كتێبێكی لە سەر ئەتاتۆرك نوسیووە (الرجل الصنم) تیایدا باس دەكات كە كەسێكی یۆنانی لە كێڵگەی باوكی زوبێدە كاری دەكرد و گوایە ئەتاتۆرك زۆر شێوەی ئەوی داوە.