-لەم ماوەیە پارتی و یەكێتیی نەگەنە رێككەوتن، هەموو ئەگەرەكان كراوە دەبن
-لەبارەی پێشمەرگە پەیوەندی هاوپەیمانانەوە كراوە، وڵامەكەیان دڵخۆشكەر نەبووە
- یەكێتیی داوای نیوەی حكومەت دەكات بەپۆستە باڵاكانیشەوە، پارتی رەتیكردۆتەوە
- لەبەغداوە خواستێكی شۆڤینیی هەیە بۆ لەچوارچێوەدانی هەرێم
- فاكتەری نێودەوڵەتیی و ئیقلیمیی لەبارەی لەچوارچێوەدانی هەرێم یەكانگیربوون
- ١٠ ساڵە ئەمریكا پلان و پارە دەداتە كاربەدەستانی هەرێم، كەچی هێزەكان یەكناخەن
- ئەمریكا عیراقێكی نیمچە ناوەندی دەوێت، تاقەتی سەرئێشەو عینادیی كوردی نەماوە
- ئێران دوای شەڕی ئەمریكا، كاردانەوەی دەبێت، تۆڵە لەهەرێم دەكاتەوە
دۆخی هەرێم پێدەنێتە قۆناغێكی سەختتر. سەرباری ئەوەی هیوایەك هەبوو لایەنیكەم پارتی و یەكێتیی كۆببنەوە، بەڵام دوو رۆژە ئەو تروسكاییەش نەماوە. یەكێتیی سەقفی داواكارییەكانی بەرزتركردۆتەوەو داوای دابەشكردنی پۆستەكان نیوە بەنیوە (پەنجا بە پەنجا) دەكات بەپۆستە باڵاكانیشەوە، پارتیش ئامادەنییە گفتوگۆ بكات. بەمزوانە ئەگەری كۆبونەوە نییەو دوو رۆژە شەڕی میدیایی دەستیپێكردووە.
بەپێی پێشبینی ئەگەر تا دوو مانگی دیكە پارتی و یەكێتیی نەتوانن كۆببنەوەو رێكنەكەون لەسەر كابینەی نوێ، دۆخێكی نەخوازراو روو لەهەرێم دەكات و هەموو ئەگەرەكانیش كراوەیە، جارێ دیار نییە چی دەبێت.
لەلایەكی دیكە، لەبەغدا خواستێكی دەمارگیریی (شۆڤینیی) تایفی و قەومیی هەیە هێزی پێشمەرگەو دەروازە سنورییەكان و نەوتی هەرێم لەچوارچێوە بدرێت.
سەبارەت بەهێزی پێشمەرگە كە تائێستا یەكگرتوو نییە، پلانێك لەبەغداوە هەیە ببەسترێتەوە بەوەزارەتی بەرگری عیراق. لەوبارەیەوە لەهەرێمەوە پەیوەندی بەهاوپەیمانان و ئەمریكاوە كراوە بۆ رێگریكردن لەو پلانە، بەڵام وڵامێكی ناڕۆشنیان دراوەتەوە، ئەمەش مەترسیەكەی زیاتر كردووە.
هێزی پێشمەرگە، پرسێكی ستراتیژییە بۆ خەڵكی كوردستان، مخابن 35 ساڵە هێزی حزبییەو نەتوانراوە بكرێتە هێزێكی یەكگرتووی رێكخراو، مانەوەشی بەمشێوەیەی ئێستا بیانویەكی لەبارە بۆ بەغداو ئەمریكا تا دەستی بۆ ببەن و بیبەستنەوە بەبەغدا بەبیانوی رێكخستنەوەی هێزەكانی عیراق.
دەروازە سنورییەكانیش خەریكە دەستی بۆ ببرێت. لەلایەك سیستمی ئەسیكۆدا لەدەروازەكانی هەرێم بەتەواوی جێبەجێی بكەن و هاوكات هێڵی نسێبین تەلكۆچەر یان رەبیعە چالاكبكرێت بۆ بازرگانیی لەنێوان عیراق و توركیا بەناو خاكی سوریا كە كاریگەری راستەوخۆی بۆسەر دەروازەی ئیبراهیم خەلیل هەیەو وشكی دەكات. ئەو دەروازەیەی 35 ساڵە پرسیار لەبارەی داهاتەكەیەوە دەكرێت.
پرسی نەوت، یەكێكی دیكەیە لەو پرسانەی ئەگەری زۆرە دەستی بۆ ببەن، بەتایبەتیش كێڵگە نەوتییەكانی دەكەونە ناوچە جێناكۆكەكان، رەنگە هەوڵبدرێت لەدەست هەرێمی دەربهێنن، بەڵام دیار نییە فشارەكە چۆن دەكرێت.
* فاكتەرەكانی لاوازبوونی هەرێم
كوردستان پێدەنێتە ئەو دۆخە خراپ و مەترسیدارەی كە كاریگەری راستەوخۆی بۆسەر قەوارەی هەرێمی دەبێت. ئەو مەترسیانەی هەن لەخراپی حوكمڕانیی و گوێنەگرتن لەدۆستان و دەستگرتن بەبەرژەوەندی حزبییەوە سەرچاوەی گرتووە.
بەدیاریكراوی دوای ریفراندۆمی ٢٠١٧ بۆچوونی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەر حوكمڕانی هەرێم گۆڕانی بەسەرداهاتووە. چەندجارێكیش راستەوخۆو ناڕاستەوخۆ سەركردایەتی بڕیاربەدەستانی هەرێم ئاگاداركراوەنەتەوە.
جێنین پلاسخارت نێردەی تایبەتی UN لەعیراق لە ٢٠٢١ بەڕوونی بەبەرچاوی هەموو سەركردایەتی كورد روونیكردەوە و بەكورتی گوتی؛ وریابن، ئەگەر خۆتان رێكنەخەنەوەو خۆتان نەگۆڕن، هەرێم بەمشێوەیەی ئێستا نامێنێتەوە! بەڵام لەباتی راستكردنەوەی هەڵەكان و چاكسازیی و باشتركردنی حوكمڕانیی پەككەوتووی كوردستان، بارودۆخەكە خراپتر كرا.
نیشانەكانی ئەو بارودۆخە خراپە خەریكە دەردەكەون، زەمینەو فاكتەری لاوازكردنی هەرێم زۆر زیاتر بووە لەجاران، دەتوانین بڵێین فاكتەرو پاڵنەر خواستی نێودەڵەتی و ئیقلیمیی و ناوخۆیی یەكانگیربوون و رەنگە پرۆسەكە خێراتر بكەن كە دەكرێت بەمشێوەیە بیخەینە روو:
یەكەم: فاكتەری نێودەوڵەتیی:
دوای زیاتر لە ٣٥ ساڵ تائێستا ئەم هەرێم دانەمەزراوەو هێزێكی سەربازیی و ئەمنی یەكگرتووی نییە. زیاتر لە ١٠ ساڵە (٢٠١٦)وە ئەمریكا هەم پلان و نەخشەڕێی داوەتە پێشكەشكردوون و هەمیش هەموو مانگێك بەڕەسمیی دەیان ملیۆن دۆلار هاوكاری و موچە دەداتە وەزارەتی پێشمەرگە بۆئەوەی هێزێكی یەكگرتووی سەربازیی دروستبكەن، مخابن تائێستا هیچ نەكراوە.
لە ٢٠١٥ وە پەرلەمانی كوردستان نیمچە داخراوە، هیچ رۆڵێكی لەبڕیاردان نەماوە، ئێستاش كۆی ئەم حوكمڕانیەی هەیە لەدەرەوەی دەقی یاساییدایەو هیچ پێناسەیەكی نییە.
ئیدارەی ئێستای ئەمریكا تێروانینی بۆ بەرژەوەندییەكانی وڵاتەكەیان جیاوازە، پرسیارە گرنگەكە بۆ ئەوان ئەوەیە بەچ مەنتقێك پشتیوانیی لەهەرێمێك بكەن كە دەیان ساڵە هەوڵی رێكخستن و باشتركردنی دەدەن تاوەكو یەكانگیر ببێتەوە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانیان! بەڵام ئەگەر هەرێمێك یان رژێمێك سودی بۆ ئەوان نەبێت بۆچی پشتیوانیی بكەن و بیپارێزن؟!
لەپاڵ ئەمەدا، ئیدارەی ترەمپ نایشارێتەوە كە پشتیوانی لەدەوڵەتی ناوەندیی و حوكمڕانی گوێڕایەڵ دەكەن، هەروەكچۆن ئەحمەد شەرعیان لەتۆڕی تیرۆرەوە هێنایە سەرتەخت و ئێستا چیان بوێت پێی دەكەن! بۆیە ئەوان پشتیوانیی لەبەغدایەكی بەهێزو نیمچە مەركەزیی دەكەن، زۆر زەحمەتە چیدیكە تاقەتی سەرئێشەی هەرێم و عینادیی سەركردایەتیەكەیان هەبێت. لێدوانەكانی تۆم باراك-یش بەروونی ئەو راستیە رووندەكاتەوە هەركەس بیەوێت باشتر تێبكات.
فاكتەرو خواستی ئیقلیمیی:
سەرباری لێدوان و خۆپارێزیی دەسەڵاتدارانی هەرێم پێیانوایە سەرچاوەی مەترسی بووە بۆسەر ئێران.، بەڵام پێدەچێت ئێران توشی كاردانەوە بوبێت بەرامبەر هەرێمی كوردستان. بەدوور نازانرێت راستەوخۆو ناڕاستەوخۆ بەتایبەت لەڕێی بەغداوە فشار لەهەرێمی كوردستان بكات. لەدوای وەستانی شەڕ لەگەڵ ئەمریكا فشارەكانی زیاتر دەبێت و روونتر دەردەكەوێت.
فاكتەری بەغدا:
نەوەیەكی نوێ لەپەرلەمان و حكومەت لەبەغدا هاتوونەتە پێش، نایانەوێ بەریەككەوتنیان لەگەڵ ئەمریكا هەبێت، لایەنیكەم دەیانەوێ. خەریكە خۆیان لەگەڵ پێداویستیەكانی قۆناغەكە دەگونجێنن. لەچەند رۆژی رابردوو ژمارەیەك لەو گروپە چەكدارانەی پێشتر بەدژی ئەمریكا ناسراوبوون، چەكەكانیان رادەستی حكومەت كرد، ئەمەش لەچوارچێوەی سیاسەتی ئەمریكایە بۆ گێڕانەوەی جۆرێك لەناوەندێتیی و مەركەزییەتە بۆ بەغدا. بەدڵنیاییەوە لەپەنای ئەو تێگەیشتنە نوێیە، هەناسەیەكی شۆڤینیی هەیە دژ بەهەرێم بۆ چوارچێوەدان و بەرتەسككردنەوەی دەسەڵاتەكانی، بەتایبەتیش دەستبردن بۆ هێزی پێشمەرگەو نیەتی تێكەڵ كردنەوەی بەسوپای عیراق و هاوكات هەندێك پرسی دیكەی گرێدراو بە دەسەڵاتەكانی كوردستان وەك هەرێمێكی فیدراڵ.
فاكتەری ناوخۆیی:
فاكتەری ناوخۆیی مەترسیدارترین هۆكاری لاوازبوون و لەچوارچێوەدانی قەوارەی هەرێمی كوردستانە. دۆخی خراپی ناوخۆی هەرێم هۆكاری دروستبوونی هەموو فاكتەرەكانی دیكەیە. نەبوونی هەرێمێكی یەكگرتوو، یەك هێزی پێشمەرگە، پەرلەمانێكی كارا، حكومەتێكی شەرعیی..تد زەمینەی دەستوەردان و سەپاندنی هەموو مەرجێكی بەسەر هەرێمدا دروستكردووە. ئینجا چ لەلایەن بەغداوە بێت یان لەلایەن ئێران و ئەمریكا. هیچ دەرفەتێك بۆ خۆدزینەوەو راكردن لەو راستیانە نەماوەو چیتر كات بەردەست نییە.
خولاسە؛ ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین، پێشبینیكراوبوو. دەسەڵاتدارانی هەرێم زۆر چاكتر دەیزانن، چونكە جگە لەمەنتقی سیاسی و حوكمڕانیی رێنادات هەرێم بەمشێوەیە بەردەوام بێت، هاوكات هاوپەیمانان و ئەوروپاو ئەمریكا راستەوخۆ دەسەڵاتدارانی هەرێمیان لەچاكسازییكردن لەحوكمڕانیی و ژیانی خەڵك و خۆگونجاندن لەگەڵ دۆخی ناوچەكەو نێودەوڵەتی ئاگاداركردۆتەوە. بۆیە ئەگەر بۆ ئێمەمانان پێشبینیكردن بێت، ئەوا بۆ دەسەڵاتدارانی هەرێم پێشبینی نییە، چونكە بەنوسراو و راستەوخۆ ئەو راستیانەیان پێگوتراوە.