د. سهردار عهزیز
یەکێک لە خەسڵەتە سەرەکیەکانی بیری سیاسی کوردی شکستێهێنایەتی لەوەی بتوانێت بیر بکاتەوە. بیری سیاسی کوردی چەمکی مۆدێرن بەکار دەبات بۆ ئامانجی نامۆدێرن. لێرەدا کەمێک ڕوناکی دەخەمە سەر چەمکی هاوسەنگی.
هاوسەنگی چەمکێکی بڵاوە لە ناو کایەی سیاسی باشوردا. لە سات و شوێنی جیاوازدا بەکارهاتوە، هەروەها بەردەوامی هەیە و لە ئێستادا زۆر زیاتر چڕ بوەتەوە.
هاوسەنگی کە کوردەکان بەکاری دەبەن لە چەمکی هاوسەنگی هێزەوە هاتوە کە ڕەنگە یەکێک بێت لە کۆنترین چەمکەکانی سیاسەت، بە تایبەتی سیاسەتی نێودەوڵەتیی. هاوسەنگی هێز بە تایبەت خەسڵەتێکی ئەورپی هەیە، چونکە وەک مێژوی ئەوروپا پێمان دەڵێت بەشێکی زۆری مێژوی ئەوروپا بریتیە لە ململانێی جۆراوجۆری نێوان پادشا و میرەکان لە ناو یەکتردا.
بەڵام هاوسەنگی لە دونیای مۆدێرندا درێژەی دەبێت. بۆ نمونە چەمکی هاوسەنگی هێز یەکێکە لەو چەمکانەی کە دەتوانرێت بڕێکی زۆری سیاسەتی بەریتانیای پێبخوێنرێتەوە بەرامبەر ئەوروپا، ئەوەی لە ئەدەبیاتی بەریتانیدا پێی دەڵێن کۆنتینێنت، هەر لە کۆنگرەی ڤییەناوە هەتا برێکست.
بەڵام سەرباری ئەم ئامادەبون و بەکاربردنەی وەک چەمکی ئامرازی، هاوسەنگی هێز مانای هێندە زۆر و ناڕونە کە دەتوانین بڵێین بە ئاسانی نازانرێت ماناکەی چیە. لە ساڵی ١٩٥٣ ئێرنست هاس هەشت مانای جیاوازی بۆ چەمکی هاوسەنگی هێز دیاری کرد. لە ساڵی ١٩٦٦ وایت کردنی بە نۆ.
بەکاربردنی ئەم چەمکە بە ئاسانیی، چونکە مانا سادەکەی ئاسانە، زۆر مەترسیداری کردوە. بێگومان دەتوانین مێژوی دەسەڵاتی باشور لە ڕێگای ئەم چەمکەوە بخوێنینەوە، بۆ نمونە پەنجا بە پەنجا، دوو زۆنیی، دەستبەرنەدان لە هێزی حیزب، بڕوانکردن و نەبونی متمانە، کێشەی مەهیشەیی دارایی، بردنی سامانی گشتی بۆ حیزب هەتا بتوانێت ململانێ بکات، هەتا دوو ئیدارەیی و دابەشکردنی هەرێم هەموو دەرکەوتەو خەسڵەتی چەمک و پراکتیزی هاوسەنگی هێزن.
لەم دواییانەدا بە هەوڵدانی بۆ گۆڕینی سلێمانی لە شارێکەوە بۆ چەمکێکی سیاسیی ناوخۆیی، وە پەمپ لێدانی لە لایەن هەندێک ڕۆشەنبیری ماڵباتەکانەوە، بوارێکی پانتاییانە یان شارچێتیانەی بەم چەمکە دا.
بۆچی ئەم چەمکە هەڵە و ترسناکە:
یەکەم، هاوسنەگی هێز، چەمکێکی سیاسەتی نێودەوڵەتییە. بەو مانایە یەکە نێودەوڵەتییەکان، وەک دەوڵەتان، هاوپەیمانێتییەکان و هەرێمەکان پیادەی هاوسەنگی هێز دەکەن، نەک یەکە ناوخۆییەکان. کاتێک دەهێنرێت بۆ ناوخۆ ئەوا ناوەوە وەک یەکەی دەرەکی لێدەکات بەبێ ئەوەی دەرەکی بێت. ئەمە قەیرانە.
دووەم، هاوسەنگی هێز یانی پرۆسەی بەردەوامی ململانێ لە گەڵ لایەنێکی تردا، کە ناتوانیت لە گەڵیدا بگەیتە هیچ جۆرە لە پەیوەندی تر. ئەمە بۆ ناوەوە یانی درێژەدان بە پەرتبونی هەمیشەیی و دروستکردنی بەهانە و دەزگا بۆ بەردەوامیی دۆخی پەرتبون. یانی نەبونی نەتەوە، نەبونی حکومەت، نەبونی کۆمەڵگا، نەبونی سیاسەتی گشتی، نەبونی هێزی نیشتمانی، نەبونی دید و خەیاڵی هاوبەش و زۆر شتی تر.
سێیەم، هاوسەنگی چۆن دەکرێت؟ ئەمە پرسیارێکی کراوەیە. دەکرێت هاوسەنگی وەها بکرێت کە لە بەرامبەر ئەویتردا خۆت بونیادبنێیت، خۆت بەهێزبکەیت، هەروەها دەشکرێت بە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی ئەویتر. بەمجۆرە، هاوسەنگی هێز یانی کرانەوە بە سەر بوارێکی بەرفراوان لە ئامراز و هێزو یەکەی جیاواز، هەروەها یانی قوڵکردنەوەی جیاوازییەکان و درێژەپێدانیان، لە گەڵ دروستکردنی جیاوازیی نوێ، هەرچەندە بێ بنەماش بێت. بەو مانایە هاوسەنگی یانی پرۆسەی نەفرەتاندی ئەویتر لە پێناو ڕاگرتنی ململانێی هێزدا، چونکە ناتوانیت لە گەڵیدا یەکبگریت. هەمیشە هاوسەنگی یانی هاوسەنگی مەترسیی. لەم ڕوانگەیەوە سیاسەت نامێنێت بەڵکو ئاسایش یان سیکیورەتایزەیشن دروست دەبێت.
چوارهەم، هاوسەنگی وەک دۆخێک هەمیشە ناسک و ناسەقامگیرە، بۆیە پێویستی بە تەرکیز و هەوڵ و وزە و سەرچاوە و توانای زۆرە بۆ بەردەوامیدانی. بەجۆرێک کە برێکی زۆری سەرچاوەکان تەرخان دەکرێن بە ئاراستەی پەرتبون و نەفرەتاندان لە بڕی بەکارهێنانی لە بواری چاکسازیی، هاوکاری کۆمەڵایەتی، چاکەی گشتی و زۆر بواری تری زۆر پێویست.
شەش، هاوسەنگی یانی شەڕی کراوەی ناکۆتا. یان چەمکی هاوسەنگی لە هەناو خۆیدا چەمکی شەڕی لە ناکاو و لە پڕی پەنهانداوە. شەڕ هەمیشە لە سەر جەستەی هەژاران و خوانی خودا پێداوان دەکرێت. بۆیە هاوسەنگی ناوخۆیی یانی هەژاری، ناسەقامگیریی، ناتەبایی و کینەی زۆر. ئەمڕۆی لە کوردستان هیچ بنەمایەک نەماوە بۆ پێکەوەبوون، دین خەڵک پەرت دەکات، نەتەوە خەڵک پەرتدەکات، حیزب خەڵک پەرتتر دەکات. ڕۆشنبیر، ههههه..
حەوتەم، هاوسەنگی نێوان هێزەکانی باشور ئەگەر لەلایەن کوردەوە خۆی پیادەدەکرێت، بەڵام پێش هەموو لایەکی تر خواستی وڵاتانی دەوروبەری کوردستانە. دیارە زۆر ڕونە کە خەڵک و نوخبەی کوردی ئەو توانا عەقڵییەیان نیە کە درک بەم دیاردەیە بکەن، کە ئەمە بەشێکە لە ئیدارەدانی ناوەندەکانی وەک تاران و ئەنکەرە و بەغدا و دیمەشق بۆ کورد. دەبوو هەولێر ببێتە ناوەندێکی تر لە ناوچەکەدا نەک ناوەندێکی خودپەرتکردن.
بۆ ئەوروپا تاکە دەریچە لە سیاسەتی خراپی هاوسەنگی هێز دروستبونی کۆدەزگای گەورەی وەک یەکێتی ئەوروپا بوو. ئایا کورد دەتوانێت بۆ یەکەمجار لە مێژویدا بونەوەرێکی بەرپرس و بیرکەرەوەبێت؟