نووسین بۆ منداڵان، بەتایبەت لە بواری شیعر و چیرۆکدا، تەنها پرۆسەیەکی گێڕانەوەو باسکردن نییە، بەڵکو هونەرێکی یەکجار هەستیار و دەروونییە. لەبەرئەوەی منداڵ خاوەن جیهانێکی یەکجار سادە و خەیاڵێکی بێسنوورە؛ ئەوان بە چاوێکی جیاوازتر لە گەورەکان سەیری دەوروبەر دەکەن. هەر بۆیە کاتێک وەک نووسەرێک دەمانەوێت پەیامێک بگەیەنینە ئەم جیهانە پاکە، پێویستە پرۆسەیەک پەیڕەو بکەین کە من ناوم ناوە "داماڵین".
چەمکی داماڵین لە نووسیندا چییە؟
داماڵین لە نووسینی منداڵاندا، واتا پاککردنەوەی دەق و شیعر لە هەموو ئەو وشە جوانکارییە زیادانە، کێشە قورسەکان و ئەو "توێکڵە" زمانەوانییە ئاڵۆزانەی کە دەبنە بەربەست لەبەردەم تێگەیشتنی ڕاستەقینەی منداڵ. نووسەری سەرکەوتوو ئەو کەسەیە کە دەقەکەی لە وشەی تەمومژاوی دادەماڵێت تا تەنها "کرۆکی" بابەتەکە بە ڕووتی بمێنێتەوە. تا زیاتر لە دنیای منداڵ نزیک بینەوە، زیاتر لەو زمانە تێدەگەین کە ئەوان پێی دەدوێن. ئەمەش جۆرێک لە ئاوێتەبوونی ڕۆحی و هەستی لە نێوان نووسەر و منداڵدا دروست دەکات، کە وا دەکات منداڵەکە هەست بکات نووسینەکە بەشێکە لە ژیانی ئەو نەک تەنها دەقێکی داسەپاو..
وە بەپێچەوانەشەوە ئەو ئاوێتە بوونی ڕۆحە لەگەڵ منداڵ وا لەنوسەر دەکات خۆی لەدنیا سادەکەی ئەوان ببینێتەوەو جوانترین و سادەترین وشەکان ڕاموسێ بۆ نوسینی چیرۆکوهۆنراوەکەی بۆمناڵ…
ململانێی خەیاڵ و واقیع: بۆچی منداڵ خەیاڵی دەوێت؟
یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکان لە پرۆسەی داماڵیندا، تێگەیشتنە لە پەیوەندی نێوان خەیاڵ و واقیع لای منداڵ. منداڵ هێندەی چێژ لە خەیاڵ دەبینێت، هێندە چێژ لە دنیای ڕاستی (واقیع) نابینێت. ئەمە نەک هەر کێشە نییە، بەڵکو سروشتی گەشەی منداڵە. خەیاڵ دەبێتە هۆی فراوانبوونی بیرکردنەوە و گەشەی ژیری، بۆیە نووسەر دەبێت وشەی "بێ مەبەست" و سادە بەکاربهێنێت تا ڕێگە بۆ خەیاڵی منداڵەکە چۆڵ بکات وبەئاسانی لە دنیاکەی خۆیدا سەما بکات بۆ ژیان چونکە ئەوان نەوەی دواڕۆژن و دەبنەهۆی سەرلەنوێ بنیات نانەوەی کۆمەڵگە،ئەمەلەلایەک ،لەلایەکی ترەوە هەر خەیاڵە ئەبێتە هۆی فران زونی بیرو دروست بیڕۆکە لە مێشکدا..
کاتێک نووسەر دەقەکەی لە "توێکڵ" دانەماڵێت و پەنا بۆ وەسفی وشک و واقیعییانە دەبات، یان بە زمانێکی گەورەساڵانە دەدوێت، لە ڕاستیدا دیواری لەبەردەم خەیاڵی منداڵەکە دروست کردووە. داماڵین یارمەتی منداڵ دەدات کە لە ڕێگەی وشەیەکی سادەوە، جیهانێکی مەودافراوان لە خەیاڵی خۆیدا بنیاد بنێت کە تەنها خۆی لێی تێدەگات. چێژی ڕاستەقینەی ئەدەبیات بۆ منداڵ لێرەوە دەست پێ دەکات؛ کاتێک وشەکە بەسەر کرۆکەکەیدا دەچەسپێت و وێنەیەکی ڕوون لە مێشکیدا دەخولقێنێت.
بۆچی "داماڵین" گرنگە لە ئەدەبیاتی مناڵدا؟
منداڵ لە تەمەنی باخچە و ساڵانی یەکەمی بنەڕەتیدا (تەمەن ٢-٨ ساڵ)، لە قۆناغی گەشەی "بەرجەستە"دایە. کاتێک دەقەکە دانەماڵرێت لە ئاڵۆزی، منداڵ ناچار دەبێت وەک "توتی" شیعرەکە لەبەر بکات بێ ئەوەی چێژی لێ ببینێت. ئەم جۆرە لەبەرکردنە کوێرانەیە نەک هەر سوودی نییە، بەڵکو منداڵ لە کتێب و خوێندنەوە دادەبڕێت.
بۆ نموونە، هۆنراوەی ناوداری (دەستەسڕ) کە هەموومان پێی گەورە بووین، نموونەیەکی ئەم کێشەیەیە. کاتێک دەڵێت: (کەلوپەلی تەنگانە / گرانیش بێ هەرزانە)، لێرەدا وشەی "تەنگانە" یان چەمکی "گرانی و هەرزانی" بۆ منداڵێکی حەوت ساڵان تەمومژاوییە. ئەو تەنها وشەکە دووبارە دەکاتەوە بێ ئەوەی بزانێت مەبەست لێی دەستەسڕەکەیە. هەروەها لە هۆنراوەیەکی شاعیرێکی بەڕێزدا بەناوی **(پشیلە)**، وشەی وەک "نەبواردم" و وشە توندوتیژەکانی وەک "سپڵە، دڕندە، بێ فەڕ" بەکارهاتوون، کە نەک هەر لە فەرهەنگی منداڵدا نین، بەڵکو باری دەروونی و پەروەردەیی منداڵەکەش تێکدەدەن و جۆرێک لە ڕق و توندوتیژی لای دروست دەکەن. نوسەری منداڵان دەبێت شارەزای زمانی کوردی و دەروونناسی بێت تا بزانێت وشەکان چۆن ڕادەمووسێت.
چەند ڕێسایەکی گرنگی داماڵین بۆ نووسەران:
بۆ ئەوەی بابەتێکی پڕچێژ و پڕمانا پێشکەش بە نەوەی نوێ بکەین، پێویستە ئەم خاڵانە وەک دەستوورێکی نووسین ڕەچاو بکرێن:
1. سادەیی ڕەها: بەکارهێنانی وشەیەک کە یەکسەر وێنەیەکی ڕوون لە خەیاڵی منداڵدا دروست بکات.
2. داماڵین لە توندوتیژی: مێشکی منداڵ وەک سپەنج(ئیسفنج) وایە، بۆیە دەبێت دەقەکە خاڵی بێت لە باسەکانی کوشتن، ڕق، زمانی زبر و لێدان.....هتد.
3. مۆسیقایەکی خۆش و ئاسان: بەکارهێنانی کێشی (٧ بڕگەیی) باشترین بژاردەیە، چونکە بۆ وتن و ئاوازدانان زۆر ئاسان دێتە سەر زار.
4. ناونیشانی ئاشنا و سادە: ناونیشان کلیلە بۆ چوونە ناو خەیاڵی منداڵ. واباشترە وشەی سادەو بێ توێکڵ هەڵبژێرین تا وا لەمناڵ بکات حەزی بۆ خوێندنەوە زیاد کات.
5. یەکێتی بابەت: نووسەر دەبێت لە سەرەتاوە تا کۆتایی تەنها باس لە یەک چەمک بکات و بابەتەکان تێکەڵ نەکات.
6. کورتی و پوختی: توانای سەرنجدانی منداڵ کورتە، بۆیە ٤ بۆ ٥ دێڕ باشترین قەبارەیە بۆ ئەوەی بێزار نەبێت و بە ئاسانیش لەبەری بکات.
7. کێش و سەروای گونجاو: تا دەکرێت سێ پیتی کۆتایی نیوەدێڕەکان وەک یەک بن تا موزیکی شیعرەکە جوانتر بێت.
8. سەبر و تێڕامان: پەلەنەکردن لە نووسیندا بۆ ئەوەی بابەتێکی پڕچێژ و پڕواتا بێتە بەرهەم ، نەوەک نوسەر تەنها بۆ پڕکردنەوەی پەڕەیەک یاخود تەواوکردنی شیعرێک هەرچی بۆ ڕێکخرا بینوسێ ...
کەواتە :-
داماڵینی شیعر و چیرۆک لە وشەی قورس و دەستەواژەی زیادە، نیشانەی لاوازی نووسەر نییە، بەڵکو گەورەترین هونەرە. تەنها بەم سادەییە دەتوانین جیهانێکی پڕ لە بیرکردنەوە و داهێنان بۆ منداڵانمان دروست بکەین. نوسەری منداڵان دەبێت لە پێشدا شارەزایی لە دەروون و پەروەردە هەبێ، تا بزانێت چۆن ڕۆدەچێتە ناو دنیاکەی ئەوان. کاتێک دەقێک بەسەر کرۆکەکەیەوە دەمێنێتەوە، منداڵ هەست بە چێژی شیعرەکە دەکات لە تێگەیشتندا، نەک بە ناچاربوون بێ تێگەیشتن لێی لە لەبەرکردندا.
Chr