دوای داگیركردنی عێراق لەلایەن بەریتانیەكان ساڵی 1917 (بەیاننامەی دادگاكان) دەركرا، بەپێی ئەو بەیاننامەیە دادگای شەرعی پێكهێنرا بۆ بینینی كەیسەكانی باری كەسی سوننەكان، وە باری كەسی شیعەكان سپێردرا بە دادگا شارستانیەكان.بەڵام دواتر هەوڵەكان بەردەوام بون لەپێناو دانانی یاسایەكی تایبەت بە باری كەسی بۆ هەمو عێراقیەكان، دیارترین هەوڵیش ئەو پرۆژە یاسایە بو كە ساڵی 1948 لەلایەن حكومەتەوە ئامادەكرا و تا روخانی رژێمی پاشایەتی بەمردویی مایەوە، بەڵام دوای كۆدێتای 1958 وكاریگەری بزوتنەوەی چەپەكان، پرۆژەی یاسای باری كەسی لەلایەن تۆری بەرگری لەمافەكانی ژنان ئامادەكراو دەسەڵاتی یاسادانان وەك یاسایەك پەسەندی كردو لە 30/12/1959 لەرۆژنامەی فەرمی بڵاوكرایەوە.
ئەوەی شایانی باس بێ ئەو یاسایە تابڵێی یاسایەكی پێشكەوتو بو بۆ ئەوسا وئێستاش،چونكە ئامانجی پاراستنی مافی ژنان وبەرجەستەكردنی یەكسانیان بو بە پیاوان، ئەویاسایە دووەم یاسای پێشكەوتوی جیهانی عەرەب بو، دوای یاسی باری كەسی تونسی ساڵی 1956.
لەهۆكارەكانی دەركردنی ئەو یاسایە هاتوە كە لەبەر (زۆری سەرچاوەكانی قەزاو جیاوازی لەحوكمەكانیدا، وایدەكرد ژیانی خێزان ناجێگیر ومافی تاكەكان پارێزراو نەبێ، بۆیە بیر لەدانانی ئەو یاسایە كرایەوە بەوەی گرنگترین حوكمە شەرعیەكان لەخۆدەگرێ كە رێككەوتنی زانایانی ئیسلامی لەسەرە)، چونكە پێش دەركردنی ئەو یاسەیە یەكلاكردنەوەی كەیسەكانی كاروباری كەسی بەپێی بۆچونی مەزهەبی سونی وجەعفەری یەكلادەكرایەوە، ئەمەش وایدەكرد حوكمەكانیان ناجێگیرو زۆرجار دژبەیەك بن. بەڵام دوای كۆدەتای بەعسیەكان لە8/2/1963 یەكەم كاری كۆدەتاچیەكان هەمواركردنەوەی ئەو یاسایە بو بەئارستەی سرینەوەی لایەنە گەش وباشەكانی ، بۆیە هەرچەندە ئەو هەموارە لە 18/3/1963 ئەنجامدرا بەڵام جێبەجێكردنیان گەراندەوە بۆ بەرواری كۆدێتاكەیان لە 8/2/1963، دواتر ئەو یاسایە تا ساڵی 1999 (16) جاری تر هەمواركرایەوە.
ئێستا دوای 65 ساڵ لەدەركردنی ئەو یاسایە بەشێوەیەك هەموار كراوەتەوە كە لەگەڵ روحی سەردەم ورێككەوتننامەكانی مافی مرۆڤ ناگونجێ، جارێكی تر ئەو هەموارە دەمان گەرێنێتەوە سەر فەوزای بۆچونی جیاوازی فقهی سونی وشیعی بۆ رێكخسشتنی باری كەسی، ئەو هەموارەش بە پشت بەستن بە مادەی(2/یەكەم/أ) و(41)ی دەستور ئەنجامدراوە، یەكەمیان دەڵێ ( نابێ یاسایەك دابنرێ پێچەوانەی سەوابتی حوكمەكانی ئیسلام)، ئەوی تریش دەڵێ(عێراقیەكان ئازادن لە پابەندبونیان بەباری كەسیانەوە بەپێی ئایین ومەزهەب وبیروراو ئیختیاری خۆیان، وەئەمە بەیاسا رێكدەخرێ).
بەپێی مادەی (1) ی هەموارەكە برگەی سێیەم بۆ مادەی (2)ی یاساكە زیاكراوە، كە مافی داوە بە پیاو و ژنی عێراقی لەكاتی ئەنجامدانی هاوسەرگیری مەزهەبی شیعی یا سونی پەیرەوبكەن لە گرێبەستەكەیان بەوپێیە بە حوكمەكانی ئەو مەزهەبەوە پابەند دەبن و هەمو بابەت وكێشەكانی باری كەسیان بەگوێرەی ئەو حوكمانە یەكلایی دەكرێتەوە. هەروەها مادەی(2)هەموارەكە برگەی(5)ی مادەی(10)ی یاساكەی هەڵوەشاندۆتەوە كە ئەنجامدانی هاوسەرگیری یەكەمجار یا دووەمجاری لە دەرەوەی داداگا قەدەغەكردوەو بەتاوانی داناوە، لەبری ئەوە رێگەی داوە بەدادگای باری كەسی پەسەندی ئەو گرێبەستانەی هاوسەرگیری بكا كە لەدەرەوەی دادگا دەكرێن لەسەر دەستی هەر كەسێك رێپێدراوی شەرعی یا یاسایی بێ لەلایەن قەزاوە، یا لەلایەن دیوانی وەقفی سونی یا شیعیەوە رێپێدراوبێ.
هەرچەندە برگەی (یەكەم/أ) لە مادەی (2) دەستور بریاریداوە كەنابێ یاسایەك دەربچێ پێچەوانەی سەوابتی حوكمەكانی ئیسلام، بەڵام بەندەكانی(ب،ج)لە هەمان برگەی (یەكەم)ی ئاماژەپێكراودا، جەخت لەوە دەكەنەوە كەنابێ یاسایەك دەربچێ پێچەوانەی پرنسیپە دیموكراتیەكان بێ، یا پێچەوانەی ئەو ماف وئازادیانە بێ كە لەو دەستورە بریاری لێدراوە، ئەو هەموارەش تەواو دژو ناكۆكە لەگەڵ پرنسیپە دیموكراتیەكان وماف وئازادیەكانی دەستور. چونكە یاسای باری كەسی تایبەتە بە مافەكانی خێزان ودەچێتە خانەی ماف وئازادیەكانی مرۆڤ كە دەستور بریاری لێداوە، ئەومافانەش لەبەڵگەنامە جیهانییەكانی تایبەت بە پاراستنی مافی مرۆڤ وەرگیراون كە عێراق پەسندی كردوون، وەك: هەردوو پەیماننامەی نێو دەوڵەتی بۆ مافە شارستانی و سیاسەكان و بۆ مافە ئابوری وكۆمەڵایەتیەكانی ساڵی 1966، رێككەوتنامەی سیداوی ساڵی 1976، ورێكەوتنامەی مافی منداڵی ساڵی 1989. كەواتە هەمو ماف وئازادییەكانی دەستور لەو بەڵگەنامانەو ئەوانەی تریش كەتایبەتن بەپاراستنی مافی مرۆڤەوە وەرگیراون، بۆیە ئەو دەقە دەستوریانە دەقی فەرمانپێكەرن وپێویستە یاسادانەر پێوەیان پابەندبێ و یاسایەك بەپێچەوانەیان دەرنەكا. چونكە ئەو رێسایانە رێسایەكن لەسەرووی دەستورەوەن وكۆمەڵێ تایبەتمەندیان هەیە، وەك ئەوەی رێسای جیهانین بەو پێیەش جێگەی بایەخی هەمو گەلان وحكومەتەكانن، رێسای جێگیرن چونكە پەیواندارن بەمافە بنەرەتیەكانی مرۆڤ وئازادیە گشتیەكان ونابێ هەڵبوەشێنرێنەوە، وە جارنامەو بەڵگەنامە جیهانییەكان بریاریان لەسەر داون. لەلایەكی ترەوە بەشێكی زانایانی دەستور دەڵێن ئەو ماف وئازادیانە رێسای سەرووی دەستورن، لەپێش دروستبونی دەوڵەت بونیان هەبوە، وەخودی دەوڵەتیش بۆ پاراستنی ئەو ماف وئازادیانە دروست بوە، بۆیە ئەو ماف وئازادیانە بەدەستوری كۆمەڵایەتی دادانرێن وبەهەڵوەشانەوەی دەستورەكەش ئەو رێسایانە هەر دەمێنن وهەڵناوەشێنەوە وپێویستە لەهەمو بارودۆخێكدا رێزیان بگیرێ وپێیانەوە پابەند بین.
بۆیە دەبێ یاسادانەری ئاسایی پابەندبێ بەرێزگرتنی ئەو ماف وئازادیانەو نەكەونە بەر رەحمەتی زۆرینەی پەرلەمانی، وەك پەرلەمانی عێراق كە پێشێلی ئەو بنەماو رێسا دەستوریانەی تایبەتن بە پاراستنی ماف وئازادی تاكەكان كرد و تەنیا بەپشت بەستن بەمادەی(41) ی دەستور یاسای باری كەسی هەموار كرد، لەكاتێكدا ئەو هەموارە بەتەواوی دژو ناكۆكە بە رێساو پرنسیپەكانی دەستور، وەك:
1- مادەی (5) كە بریاری لەسەروەری یاساداوە بەمانا فراوانەكەی، واتە رێزگرتنی هەمو رێسا یاساییەكان لە دەستورەوە بۆ خوارەوە تا رێنماییەكان، كە لێرەدا پێویست بو ناوەرۆك وپرنسیپەكانی دەستور رێگربان لەدەركردنی ئەو هەموارە.
2- مادەی (14)ی تایبەت بە پرنسیپی یەكسانی هاوڵاتیان لەبەردەم یاسادا، بەوەی هەمواری یاساكە ئەو یەكسانیە دەستوریەی بۆ هاوڵاتیان بریاری لێدراوە لەبار دەبا.
3- مادەی(15) گەرەنتی مافی ژیان وئاسایش و ئازادی بۆ هەمو كەسێك دابین كردوە، بەڵام هەندێ توێژی كۆمەڵگا لەسایەی ئەو هەموارەوە ئەو مافانەیان پێشێل دەكرێ.
4- مادەی(16) كە جەخت لە دەستەبەركردنی فرسەتی یەكسان دەكاتەوە بۆ هەموان وەك یەك، لەسایەی ئەو هەموارەدا ئەو فرسەتە دەستەبەر ناكرێ بۆ هاوڵاتیان.
5 -مادەی(19) ی تایبەت بەسەربەخۆیی قەزاو رێكاری دادگاییكردن، بێگومان ئەو هەموارە كاریگەری نەرێنی دەبێ لەسەر سەربەخۆیی قەزا، چونكە زۆر بابەتی گرنگی تایبەت بەرێكخستنی كۆمەڵگا لەدەرەوەی قەزا بریاریان لێدەدرێ ویەكلایی دەكرێنەوە، ئەمەش كەمكردنەوەی پێگەی قەزایە وەك دەسەڵاتێك بۆ پاراستنی دەستور ومافی هاوڵاتیان.
6- هەردوو مادەی (29و 30) كە بریاریان لە مافی خێزان و منداڵ وپاراستنیان لەلایەن دەوڵەتەوە داوە ، چونكە ئاراستەی زانایانی جەعفەری وسونی جیاوازە بۆ دیاریكردنی تەمەنی هاوسەرگیری بەپێچەوانەی هەڵوێستی یاسا، بۆیە ئەنجامدانی هاوسەرگیری بەپێی حوكمی ئەو مەزهەبانە بێگومان دەبێتە هۆی پێشێلكردنی مافی خێزان ومنداڵ.
كەواتە ئەو یاسایە ناكۆكە بەتەواوی ئەو مادە دەستوریانە و تەنها بەپشت بەستن بەمادەی (41) ی باسكراو دەرچوە، ئەو مادەیەش لەكاتی دانانی دەستور بەفشاری شیعەكان وغیابی سونەكان خراوەتە ناو دەروازەی ماف وئازادیەكانی دەستورەوە، وە هیچ رۆڵ وپەیوەندیەكی نیە بە ماف وئازادیەكانەوە تا بخرێتە ناو مادەكانی ئەو دەروازەیەوە، بەپێچەوانەوە ناوەرۆكی ئەو مادەیە دەبێتە هۆی پێشێلكاری ئەو ماف وئازادیانە لەزۆر رووەوە، وەك پێشێلكردنی پرنسیپەكانی هاوڵاتیبون ویەكسانیان لەبەردەم یاسادا، جگە لە سەرهەڵدانی فرەیی وپەرش وبڵاوی رێسایاساییەكانی تایبەت بە رێكخستنی باری كەسی و بەو پێیەش دەركردنی حوكمی جۆراو جۆرو دژبەیەك لە وڵاتدا.