سەرمایە بە پێناسەکەی واتە قازانج و دست کەوتی پارەی زیادە لە هەرکردارێکی ئابووری کە هەرکەس پێی هەڵئەسێت بۆ نمونە لە بواری بازرگانی، مامڵەی دارایی وە بەرهەم هێنانی کالاکان کە لای مارکس بە سەرچاوی چەوسانەوەی چینی کرێکا دائەنری بە هۆی بەهای زیاد ،کە ئەخریتە سەرکالای بە رهەم هاتوولە بازاری فرۆشتنا، کە چەند جارزیاترە لە بەهای تێ چوون بەڵام کریکار لە سودی بێ بەش ئەکرێت، هەڵبەتا لە هەموو بوارەکانی ئابووری کە ئاماژەمان پێ کردوە لێهاتوویی مڕۆیی وەک سامانیکی کاریگەر ڕۆڵی هەیە بە تایبەت لە دنیای ئەمڕۆی دیگیتال و زیرەکی دەست کرد .
سەرمایەی نیشتیمانی ئە وسەرمایەیە ،کە کەسەکان لە ئەنجامی کاریکی بازرگانی ،دارایی ،یا دروست کردن وبەرهەم هێنانێک لە بواری پیشەسازی، کشتووکال وە خزمەت گوازاریەکان بە دەستیان هێناوە واتە بەرهەمی کاروماندووبوونە بە بە کارهینانی بیروزانین وئامرازەکانی پێیوستی سەردەم لە چوارچێوەی یاساو ڕینمایەکانی دامەزراوە داریی وە ئابووریەکان کە روونی و پاکی سەرچاوەی پارە بسەلمێنێ و پەسند بکات. وە لە دواییدا بەکارهێنانی ئەم سەرمایە لە لایەن خاوەنەکانیان یا سەرمایەدارەکان لە پرۆژەی بۆ بە هێزکردنی ئابووری نیشتیمانی تابواری کاروخۆش گوزەرانی بۆهاولاتیانیان فەراهە م بکەن یان بەکارهێنانی لە بواری، توێژینە وە ،زناستی، تکنۆلۆجی پەروەردەیی، فەرهەنگی وەهەرەها لە بواری بەر پرسیاریەتی کۆمەڵاتی، پێش بردنی خزمەت گوزاریە تەندروستیەکان تائەگاتە هاوکاری ڕێکخراوە نا حکومیەکان وە خێرخوازیەکان .
هە لبەتە لە بەرگرنگی بوونی سەرمایەی نیشتیمانی وە بەکارهێنانی لە وەلات ،زۆر لە دەولەتان هانی سەرمایەدارانی وەڵاتەکەیان ئەدەن وە لە زۆر بوارا کارئاسانی یاساییان بۆ ئە کەن تا سەرمایەکەیان لە وەلاتا بمینێ و بە کار
بێت بە تیابەت لە جیهانی ئەمڕۆی بە جیهانی بوونی جیهانا کە پێی ئەڵێن GLOBALIZATION.
دوای رووخانی بلۆکی ڕۆژهەڵات وە پەیدابوونی دیاردەی جیهانی بوونی جیهان وە کرانە وەی وەلاتان بە رووی یەکا ،گەڵیک لە وەلاتانی پیشەسازی بە تایبەت ئە مریکا وە ئەوروپا ئەم ترسەیان بۆ پەیدا بوو، کە سەرمایەدارەکانیان بە تەکنیکە وە کۆچ ئەکەن بۆ وەڵاتانی تر لە ئاسیا،ئە فریقیا وە ئە مریکای لاتینی تا لەم شوێنانە بەرهەم هێنان بکەن، چونکە لە هەندی لەم وەلاتانە هەم کادری تەکنیکی وزانستی هەیە هەم دەستی کارهەرزانە بە تایبەت لە هیندستان، چین وە بەرازیل و ئەرجەنتین، وە هەم ئەتوانن سودی زیاتربکەن وە رزگاریان بێت لە سستەمی زۆری باج و ڕینماییە ژینگەییەکان لە وەڵاتەکانی خۆیان .هەربۆیە گەڵیک لە بەرهەم هێنەرە ڕۆژئاواییەکان روویان کردە دەرەوەی وەڵاتەکانی خۆیان بە تایبەت لە ۱۹۹۱ ەوە تا سەرەتاکانی۲۰۰۰ ەکان کۆچی سەرمایە ببوو بە دیاردە. لە بواری پەیوندی نێوان گلۆبالیزم وسەرمایەداری وە هەتا مافی مرۆڤ بەرپرسیاریەتی مرۆیی گەڵیک توێژینەوە کراوە بە ئامانجی ئەوەی کە سەرمایە بتوانی ڕۆڵی هەبت لە سەرئاستی نە تەوەیی وە جهیانی بۆ گە شە ی ئابووری وە چاک کردنی مافەکانی مرۆڤ لە دەروەی وەڵاتانی ڕۆژئاوای پیشەسازی .
هە تا بە شێکی زۆری ئەو کۆمپانیانەی ،کە لە دەرەوی وەڵاتی خۆیان کارئەکەن وە سەرمایە بنەرەتیەکەیان پاک و روونە ئەم سودەی ،کە لە دەرەوە بە دەستی دێنن لە فرۆشتنی کالاکانیان ئەی نێرنەوە بۆ بانکەکانی وەلاتەکانی خۆیان ،کە ئە توانرێ بە کاربیت لە کارا کردنی بازاری کاروەک قەرەبووی ئەم هێزی کارەی کە بە رهەمەکانیان لە ناو خۆدا بەرهەم هێنابا بە دەستی کاری ناوخۆ، ئەمە جگە لە پێ دانی باجی سامان کە ئەی دەن بە وەلاتەکانیان کەتیک پارەی فرۆشتنی کاڵاکانیان لە دەرەوە ئەنێرنەوە بۆ بانکەکانی وەڵاتەکانیان.
بنەماکانی سەرمایەی نیشتیمانی هەست کردن بە بەرپرسیاریەتیە لە گەڵ بوونی فەرهەنگ و پەروەردەو رۆشەن بیری نیشتیمانی ومرۆیی بەرامبەربە خاک وگەل،بۆیەئەم سەرمایەدارنەی کە خاوەنی ئەم بنەمایانەن بە تایبەتی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا لە هەرشوێنی سەرمایەکەیان کاربکات بەشێک لە سودەکەی ئە گەرهە مووشی نا بەکار دێنن بۆ خزمەتی نیشتیمانەکەیان.
بە پێچە وانەی ئەم سەرمایە وسەرمایەدارەی کە لە ڕۆژاوای پێش کەوتوو هەیە لە هەموو بوارەکانی ژیانا وە بە تایبەتی لە بواری زانست و تکنۆلیجیا کە هاوڕێکە لە گەڵ پێش کەوتنی فکری فەرهەنگی وە شارستانی، لە زۆربەی هەرە زۆری وەڵاتانی جیهانی سێ بە کوردوستانیشەوە بە شی هە رە زۆری ئەم سەرمایەی کە هەیە سەرمایەی تالانی و برۆیە بە دەستی زۆربەی زۆری ئە وانەی بە ڕێکەوت ئەبنە سیاسی وە دەسەلاتی سیاسی ئەگرنە دەست بە دەستی وەڵاتانی گەورە، وە وەک کارمەند کاربۆ دەزگا ئابوریە کانی وەلاتانی دەرەوە ئەکەن بە بە تالان کردنی سامانی سروشی وەلاتەکانیان، وە ئەبنە دەڵال بۆ پرکردنەوەی بازارەکانیان بۆ کاڵای وەڵاتانی ئەرباب. جا لە بەرئەوەی ئەم سیاسیانەی بە ڕێکەوت دەسەڵاتیان دەست کەوتوە هیچ رەوایەتێکی دیموکراتی ، نیشتیمانی وە نەتەوەییان نیە ،وە ئەزانن مانەوەیان لە دەسەڵات کاتیە ، وە کاتی کە کارەکانیان تەواوئەبی ئە بێ باربکەن بڕۆن کە بە ختیان هە بێ ئە گەرنا بە دەستی گەلەکەیان لە ناوئەچن بۆیە لە دوژمن خەراپ تر پەلاماری وەلات ئەدەن وە هەراج و وێرانی ئەکەن بۆ سودی خۆیان بە تایبەتیش لەم شوێنانەی کە دەولەتیکی نیشتیمانی هەتا فاشیل وکارتۆنییش بێت بونی نیە ،بۆ نمونە وەک ئێراق،سوریا،سۆماڵ یا یەمەن دەولەتی سەرکەوتوو نین بەلام پا بەند بوون و بەهایەکی دەوڵەت داری هەرتیایە ، پێچە وانەی ئەمە کاتیک دەسەڵات میلشیایی بوو هیچ پێناسەیەک هەڵ ناگرێت جگە لە تالانی و ویران کردن نمونەی ئە مەش کوردوستانی عێراقە،کە هەموان ئەی بینین.
هەندی بە ناوخۆ بە رۆشن بیرزان جا لە نەزانی یێت یامەرایی کردن و درۆ تاشتیێکیان لە تاڵانی پێ ببرێت لە لایەن ئەم پارەدارانەی ئەمڕۆ کە لە تالان کردنی سامانی گشتی بە دەستیان هێناوە هە رلە تاڵانی مۆبایل، تلفون، ئینترنیت ،بیرە نەوت، پاڵاوگە، زەوی وزار تا ئەگاتە قۆرخکاری بازارو هەموو کایەکانی ێابووری ،پێیان ئەڵێن سەرمایەداری نیشتیمانی ، کە ئەمە نەک هەردرۆیە بەڵکو تاوانیشە بە هەندێ میلشیای تالان کاری سامانی وەڵات یا کە سانێ ،کە وەک دەڵالی میلشیا لە ژێرسێبەری میلشیا پێ گەیشتون ناوبرێن نیشتیمانی.
لە ۱۹۹۱ ەوە کە تالان کردنی نیشتیمان بە دەستی میلشیاکان دەستی پێکرد وە لە دواییدا بوونە پارەداری گە ورە بەلام نەک سەرمایەدار، چونکە سەرمایەداری چواچێوەی یاسایی، دەوڵەتی وە هەل ومەرجی تایبەتی میێژوی پێش کەوتنی کۆمەلایەتی ،ئابوری،فەرهەنگی وە زانستی وتکنۆلۆجیای هەیه ،کە ژینگەی گونجاو بۆگە شەی سەرمایە وە سەرمایەداری دروست ئەکەن ، ئەم هەل ومەرجانە هیچ بوونی نیە لە کوردوستان نە یاسا،نە دەولەت نە هەل مومەرجی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی بە دڵنیاییەو نەعەقلیەتییش وە دنیا بینی وروانگەی سیاسی وفکریش بوونی نیە بۆ سەرمایەی تەندروست، بە کورتی لێرە مانای سەرمایەکورت کراوەتەوە لە هەرچی زۆرتری تاڵان کردنی وەلات بۆ کۆ کردنەوەی پارەی زۆر بە عەقلیەتی مافیایی وە شاردنەوەی لەم لاولا بەعە قلیەتی قاچاخچیەتیی.
لە بەرئەوە وەک ئەبینین ئە و پارەیەی کە لە تالانی وهەراج لە لایەن گروپە میلشیاییەکانەوە کۆ کراوەتەوە وە کۆئە کرێتەوە ناویان ناوە سەرمایە ،کەهیچ پەیوندی بە سەرمایەی نیشتیمانیەوە نیە بەڵکو میلشیاییە . بەڵگە بۆ ئە مەش پارەی کۆکراوەی تاڵانی بە دەستی میلشیا تا ئێستا زیاتر ٦ تا ۷ هەزارملیاردە لە ۱۹۹۱ ەوە تا ئێستا، بەڵام ئەم پارەیە نەک هیچ ڕۆۆڵێکی نە بووە لە گە شە وە پەرەپێ دانی ئابوری نیشتیمانی وە سەرمایە گوزاری کردنی لە بوارە جیا جیا کانی بە رهەم هێنانا لە وەڵات تا بە کاربێت بۆ خزمەتی خەڵک ،بەڵکو بوەتە هۆی وێران کردنی ژێرخانی ئابووری نیشتیمانی، وە گۆڕینی کۆمەڵگای کوردی لە بەرهەم هێنەرەوە بۆ بەکاربەر. ئێستا تاکی کورد تەواو دابراوە لە کاری بەرهەم هێنان وە کاری پیشەیی لە بوارەکانی کشتوکاڵ ،پیشە سازی وە هەتا پیشە کوردەواریە کۆنەکان، وە هەمووی چاوی لە مووچەیەکە ،کە میلشیا بەچەند مانگێک جارێک بیداتێ لە بری چەک داری بۆ پاسەوانی کردنی دەسەلاتی میلشیا یا وەک بن دیواربۆ دەنگ دان ، بەم ڕێگایە هەموو ئیرادەیەکی ئازاد وسەربەخۆیی لە تاکی کورد داگیرکراوە وە شتێک نەماوە بە ناوی تاکی ئازادی ڕەخنە گر،بەڵکو تاکی ئامرازی بە کاربردن ودیلی موچەیەک لە بری تاکی ئازادی ،سەربەخۆی وەخاوەن بریاردان، بۆیە ئەم تاکە پێویستی بە ئازادی وئازادکردن هەیە تا سەرمایەی نیشتیمانی بۆ خەڵک ونیشتیمان بێت نەک هەندێ قاچاخچی بیکەنە پارەی کۆکراوە بۆ ویران کردنی تاکی کورد وە ئابووری نیشتیمانی، کە سەرەنجام ئەم پارە کۆ کراوانە ئەبنە پارەی لە دەست چوو،ئیتر لە کۆتاییدا نە خاک ئەمێنێ،نە پارە، نە تاکی ئازادو بەرهەم هێنەر ، لە بەرئەوە ڕۆژێ زووتر کۆتایی بەم تراجیدیە بهێنرێت ڕۆژێ زوترگە یشتنە بە ژیانی ئازاد و بەرهەم دار.