لە رۆژهەڵاتی ناوەراست یا هەتا جیهانیش بە دەرلە هیندیە سورەکانی ئەمریکا،کوردوستان تەنها شوێنێکە وە وکورد تەنها نەتەوەیەکە،کە هەمیشە کەوتۆتە بەرهێرشی گۆرینی دیمۆگرافی لە لایەن گەلانی دراوسێوە بە چەندەها جۆری جیاوازبەم ئەمانجە کە ناسنامەی نەتەوەیی ونیشتیمانی کوردو کوردوستان نەهێلرێت.
هەمشە هێزە داگیرکەرەکان تەنها بە هێنانی هێزی سەربازی نەوەستاون بۆ سەر کوردوستان ،بەلکو لە گەل هێزی سەربازی هێزی مرۆڤیشیان هێناوە،وە لە کوردوستان جێگیریان کردوە وەک شەڕی دیمۆگرافی بۆ پاراستنی داگیرکاری لە داهاتوودابۆیە ئەبینین ئەم شوێنانەی کوردوستان کە لە ناوەندی دەسەڵاتی داگیر کەرانەوە نزیکن وەک یەکەم شوینی داگیر کراو،زووتروە خێراترکەوتونەتە بەر هێرشی گۆڕینی دیمۆگرافی وە لە ناوبردنی هەموو سیمایەکی کوردی.
گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردوستان بە دوو ئاراستە ئەنجام دراوە وە تا ئێستاش ئەنجام ئەدرێت، یەکەم بە ڕاگواستنی کورد لە شوێنی خۆیانەوە بۆ قوڵایی وەلاتانی بالادەست لە لایەن دەسەلاتە دژ بەکوردەکانەوە، بۆنمونە کۆچ دانی کوردانی ئورمیە بۆ خوراسان و شوێنەکانی ترلە لایەن دەسەلات دارانی ئێرانەوە پێش زیاتر لە ٤۰۰ ساڵ،وە هەروەها کۆچ دانی کوردانی باکوری کوردستان بۆ قۆنیە لە لایەن داگیرکەرانی تورکی عوسمانیەوە. دوەم ئاراستەی گۆرینی دیمۆگرافی کوردوستان بەهێنانی هێزی مرۆڤی وەلاتانی باڵادەست بۆ کوردوستان لەتورکیا ،سوریا ئیراق وە ئیرانیش بە تایبەت لە ئورمیە وە جیا کردنەوەی لە کوردوستان وە ناساندنی وە ک پاریزگایەکی ئازەری، وە هەروەها بە فارس کردنی زۆر ناوچەی ئیڵام ،کرماشان ،هەمەدان وە زنجان ،بۆ نمونە هاندان وهینانی ئارەب بۆ موسل، کەرکوک گوڵاڵە وە زۆر شوێنی تر بۆ ئەوەی دیمۆگرافیای کوردوستان بگۆڕدرێت بە هەمان جۆرلە باکوری سوریا وەلە هەموو کوردوستانی تورکیا بە بەرنامە کارکراوە بۆئەوەی هاوسەنگی دیمۆگرافی بەزیانی کورد بگۆڕدریت ،کە ئێستا کاریگەریە نەرێنیەکانی ئەبینرێن، دوبارە بۆ نمونە یەکێ لە هۆکارەکانی هەرەسی دەسەلاتی خۆ بەریوەبەر لە ڕۆژئاوای کوردستان لە ۲۰۲٥ گۆرینی دیمۆگرافیا بوو، کە دەسەلات دارانی سوریا بە تایبەت دەسەلاتی بەعسی وشوڤینیەکان لە پەنجاکان و شەستەکانی سەددەی رابردوو دەستیان کردبوو بە جیگیر کردنی ئارەب بە ناوی پشتێنەی ئاسایش بۆدەولەتی سوریا.هەڵبەتە لە تورکیا کار هەر بەگۆڕینی دیمۆگرفیا نەوەستاوە،بەڵکو هەوڵی بە تورک کردنی کوردیش بە هەموو ڕێگایەک هەوڵی بۆ دراوە لەم ۱۰۰ ساڵەی رابردوو.
ڕژێمی بەعسی ئێراقیش بە الهام وەرگرتن لە بەعسی سوری ،لە ناوەراستی سالانی هەفتاکان تا کۆتای هەشتاکانی سەدەی بیست دەستی کرد بە راگواستنی دانیشتوانی زیاتر لە ٤۰۰۰ گوندو شارو شارۆچکەی کوردستان بە درێژایی سنور بە رەو قوڵایی ئێراق تا کورد دابڕێت لە سەرچاوەکانی بژێوی، وە ناچار ببێت بە روە خواروی ئیراق کۆچ بکات بۆ کار تا لە ناو کۆمەڵگای ئەرەبیدا تەواو بتویتەوە.
لە ساڵانی دهاتوودا، گۆڕانی کەش وهەواو دیاردەی بە بیابان بوون و کەمی ئاو وە زۆربوونی دانیشتوان ئەبنە هۆکاری زۆربوونی کۆچ بەرەوکوردوستان وە زیاتر دیاردەی گۆرانی دیمۆگرافی ئەگەر دەسەڵاتیکی بەر پرس نەبیت بۆ ریک خستن و ادەرە کردنی گرفت و قەیران لە چوار چێوەی یاسیایەکی نیشتیمانیدا.
لە دوای ساڵانی ،۲۰۱۰ ەوە کە کەرتی نیشتەجی بوون بوو بە کەرتیکی گەورەی ئابووری بۆ دەست کەوتی پارەی زۆر لە ماوەیەکی کەما بی هەڵ گرنتی هیچ بەرپرسیاریەتیەک ،خاوەن پرۆژەکانی نیشتە جێ بوون کە زۆربەیان خاوەن دەسەڵاتی سیاسین یا کەسانی تر ،کە لە سایەی بەرپسانی سیاسی کارئەکەن، چاویان بریە کریاری ئەرەب وەک کریاری ئەمادەی بە توانا بۆ یەکە ی نیشتەجێ بوون لە کوردوستان ،هە تا لە زۆر
شوین بۆ ریکلام کردنی یەکەی نییشتە جی بوون وینەی ئەرەبیکیان داناوە بە جلی ئەرەبی تا زیاتر سەرنج راکێش بیت بۆ کریارانی ئەرەب.بازرگانانی کەرتی نیشتە جی بوون قازانجیکی خەیاڵی لە کەرتی نیشتە جی بوون ئەکەن ،کە چارەنو س و داهاتوی کوردستان ئەکەنە قوربانی ئارەزوی کۆ کردنەوەی سامان، وە بێ خەمن لەوەی.کە سبەی هەم سامان نامێنێ هەم خاک .هەندێ لە وەلاتان کە بەرژەوەندیان لە لاوازی بەرگری دیمۆگرافیای کوردی هەیە وەک وەلاتانی دەوروبەر، وە هەرەوها وەلاتانی تریش وەک سعودیە، قەتەر وە ئیمارات هاوکاری دارایی گۆرینی دیمۆگرافیای کوردوستان ئەدەن لە کوردوستانی سوریا و ئیراق. تا پیش ۲۰۰۳ گرفتی کورد گۆرینی دیمۆگرافیای موسل و کەرکوک و ناوچەکانی تر بوو ،وا ئێستا هەولیرو سلیمانی و دەهۆکیشی هاتە سەر کە زۆر بە خیرایی نەخشەتی دیمۆگرافی تیایانا ئە گۆردریت بەلام بە دەستی کورد خۆی.
لەم وەلاتانەی کە گرفتی نەتەوەیی وە مەزهەبی چارەسەرنەکراوە لە چوار چیوەی سستەمیکی دیموکراتی، گۆرینی دیمۆگرافی ئەبیتە هۆی گرفتی ئاسایشی نەتەوەیی وەکۆمەڵایەتی ،بۆنمونە لە عیراقی ئیستا ئارەبی سوننە ناتوانن لە ناوچە شیعە نشینەکان جیگر ببن، وە هەتا لە شەڕی داعش ڕێگای پەنابردنیشیان نەبوو بۆ نە جەف و کەربەلاو ،وە هەتا بەغداش، جا بۆ کورد ئەم گرفتە زۆرگەورەترئەبیت ئەگەرهەندی یاسای ملک داری دانەنریت بە گویرەی ماددەی ۲۳ ی دەستوری ئیراق، کە جەخت لە سەر پاراستنی دیمۆگرافیای پیک هاتەکانی ناو ئیراق ئەکات.
دوای جەنگی یەکەمی جیهان وە دروست بوونی دەوڵەتی نەتەوەیی لەم وەلاتانەی کورد تیانا دابەش کرا، کوردوستان کەوتە بەرهیرشی سیاسەتی گۆرینی دیمۆگرافی بە چەندها شیوەی نەرم وتوند راستەوخۆو ناراستەوخۆ،کە ئەمڕۆ ئەنجامەکەی ئەبینین ،کە نیوەی زیاتری کوردوستان بۆتە قوربانی نمونەش لە کوردوستانی ئیراق هەموو ئەم ناوچانەی ،کە لە رووی دیموگرافیەوە ئەنفال کراون وە ناونران ناوچەی کێشە لە سەر، واتە دامالینی مافی خاوەنداریەتی کورد لەم شوینانە. دوای رووخانی ڕژیم ئەبووبە پێی دەستوری ئێراق ماددەی ۱٤۰ خاوەنداریەتی هەموو ئەم ناوچانەی بۆکورد بگەریتەوە، بەلام گرنگی نەدانی بەناوبەرپرسانی کورد بەم بابەتە لەبەربەرژەوندی کەسی وخیزانی خۆیان بۆ دەسەلات و سامان و نەوت مادەی ۱٤۰ لە بیرکرا، ئێستا هەرکەس باسیشی ناکات لە بری ئەمەباسی ناردن و نەناردنی مووچە و۱۲۰ ملیارد دینار ئەکریت.
کوردهەمیشە وە تا ئێستاش دۆڕاوی جەنگی دیمۆگرافی بووە بە هۆی باڵا دەستی داگیرکەران، کە بە پێی بەرژەوەندی خۆیان لە هەر شوێنێک مەبەستیان بووبیت بەرەی شەڕی دیمۆگرافیان دژبە کورد کردۆتەوە وە کوردیش بێ بەرگری بووە،لە بەرئەوە ئەبینین لەم ۱٥۰ ساڵەی ڕابردودا کورد لە هەموو پارچەکانی کوردوستان نیوەی زیاتری ئێستای خاکی خۆی بە جۆری لە جۆرەکان لە دەست داوە .
هەمووئاماژەکانی ئێستا نیشانی ئەدەن کە شەڕی دیمۆگرافی لە سالانی دهاتوودا تەشەنە زیاتر ئەکات نەک کەم ئەبیتەوە بە گەلیک هۆکاری سیاسی ئابووری وە کۆمەڵایەتی، خۆپێشاندانی ئاشوریەکان لە دەهۆک دژی دەسەلات داران لە سەر داگیر کردنی ملک وزەویەکانیان، لە هەمان کاتا پەیدا بوونی بوونی دەنگۆی داوایان بۆهەرمیکی ئاشووری لە موسل ودەهۆک سەرەتایە بۆ کێشەی دیمۆگرافی لەم ناوچانە. بەهەمان جۆرهەندی لەوانەی لە هەولیر، کە خۆیان بە تورک مان ئەزانن ،نوینەرەکەیان ئایدن لە گەل سەفیری تورکیا لە سەرقەڵاتی هەولێر بەرامبەر دەسەلات دارنی هەولیر ڕایان گەیاند، کە هەولیر شاری تورکمانە واتە لە گەڵ کەرکوک بە یەکەوە، وە هەندی تورکمانی ترهەرێمی سەربەخۆی خۆیان ئەوێ لە ناو کوردوستان،ئەمەش واتە دروست کردنی تەشەنەی دیمۆگرافی لە ناو هەریم،بئ ئەوی هیچ حیسابیک بۆ سەرۆکی هەریم بکەن وەبێ وەڵامی سەرۆکی هەرێمش هاندەرە بۆیان کە داوای زیاتری خاکی مێژوویی کوردوستان بکەن.
بەڵی لە سالانی داهاتووزەمینەی کێشە وشەڕی دیمۆگرافی بوونی زیاتری ئەبیت ،کە یەخەی گەلی کوردوستان بگرێت ،ئیترپرسیارئەمەیە کە ئایا کورد بەم جۆرە کەسانەی کە ئێستا خۆیان کردۆتە رابەرو سەرۆک وەبەم جۆرە بەریوەبردنەی هەیەتی توانای بەڕوەیەبردنی قەیران و کێشەی دیمۆگرافی هەیە یان نا ؟ئەمە پرسیاریکە ئەبێ هەموان وەڵام وشرۆڤەیان هەبیت بۆی تا کورد نەکەویتە شەریکی دیمۆگرافی بی برانەوەو درێژ، وە ئەگەرگرفتیکیش هەبیت بە ئامرازی دیموکرسی وە بە لە بەرچاوگرتنی ماف دۆستانە چارەسەر بکریت.